11. De Toldijkse familie Hartman

Een van mijn overgrootmoeders is Tonia Johanna Hartman (1847-1911). Ze woonde met mijn overgrootvader Arend Gerhard Garritsen (1840-1910) op de Grote Hietcole, de rond 1970 afgebroken boerderij die stond aan de Hoogstraat 10 te Toldijk. Over haar heb ik eerder geschreven. Maar wie waren haar voorouders in de lijn Hartman en waar woonden zij?

Hieronder het relaas van de vier generaties Hartman die haar voorgingen, al zal die familienaam nog even op zich laten wachten. We beginnen bij de oudst mij bekende voorvader, Tonia’s betovergrootvader Evert Jansen.

Generatie 1 - Evert Jansen onder 't Holtslag (overl. rond 1745)

Over hem weten we slechts dat hij rond 1745 overleden moet zijn en dat hij in Toldijk op een van de boerderijen woonde die onder ’t Holtslag vielen. Het gaat om pachtboerderijen die onderdeel uitmaakten van het gelijknamige landgoed van weleer. Ooit werd dit goed gesierd door een kasteel, waarvan de toegangsweg aan de Schiphorsterstraat lag, rechts naast boerderij de Hartenplaats. De naam leeft nog voort in een straatnaam.

 

De straatnaam in Toldijk die herinnert aan landgoed en kasteel 't Holtslag

Generatie 2 - Gerrit Ever(t)s (ca. 1713-1783)

Over zijn zoon Gerrit Ever(t)s ontdekten we al wat meer. Zo kennen we de aantekening van zijn huwelijk in 1751 in het trouwboek van Steenderen: 'Gerrit Evers, jongeman, zoon van wijlen Evert Jansen in den Toldijk en Berendina Jansen, jonge dochter van Jan Jansen onder Hengelo. Copulati (getrouwd) 1 augustus'. Hij moet toen al zo’n 38 jaar oud zijn geweest.

Boerderij 't Venne

Vanaf ca. 1737 woont Gerrit Evers op ’t Venne, ook onder ’t Holtslag. Dat concluderen we o.a. uit een getuigenverhoor uit 1775. Boerderij ’t Venne, ook wel Venneplaats genoemd, bestaat niet meer. De boerderij lag aan de Hoogstraat ca. nr 29, tegenover de Kalverdijk. Gerrit maakt er de veepest van de jaren 1768-1769 mee, een zeer besmettelijke koeienziekte. Gerrit verliest er in die jaren maar liefst 4 koeien, 3 eenwinters (dieren van 1 jaar oud) en 6 kalveren door. Gelukkig ontvangt hij een vergoeding van de overheid, maar of dit voldoende was om de schade te dekken, weten we niet.

 

'Ad art. 3. Antwoord 2^de getuige Gerrit Evers, dat hij om de streek van 33 jaaren op het goed het Venne genaamt, onder het Holtslag mede gelegen, gewoont heeft' (stukje uit een getuigenverhoor anno 1775)

Boerderij Hartenplaats

Rond 1770 verhuist Gerrit met zijn gezin naar 'het goed, Hartenplaats geheten, onder den huize Het Holtslag', iets verderop. De boerderij bestaat nog steeds, Schiphorsterstraat 1, al zal het gebouw inmiddels vervangen zijn. De Hartenplaats werd in de loop der tijd ook wel aangeduid met de namen: Hartenstede, Reind Nusinkstede en Heijinks Bosch.

Ook op deze boerderij wordt Gerrit getroffen door de veepest. Over december 1771 meldt hij het 'afsterven van 8 beesten'. Gelukkig zijn drie zieke koeien 'gebeterd' (genezen). In 1774 wordt hij een derde keer getroffen door de ziekte. Ditmaal bezwijken er 4 koeien, 6 eenwinters en 6 kalveren aan. Twee eenwinters genezen. In totaal sterven er onder Steenderen alleen al in 1774 maar liefst 1700 stuks vee aan de pest (Bronkhorst en Olburgen niet meegerekend).

Volgens huidige begrippen had Gerrit slechts weinig vee. Maar destijds waren de boerderijen echter een stuk kleiner. Gezien de genoemde aantallen was Gerrits boerderij zelfs een van de grotere.

 

De huidige Hartenplaats, Schiphorsterstraat 1, Toldijk. Het bijgebouw met daarin de olierosmolen stond min of meer op de plaats van de tegenwoordige schuur, rechts op de foto.

Op de Hartenplaats blijkt Gerrit niet alleen boer te zijn, want hij wordt vanaf dat moment opeens ook wel 'Gerrit den Olieslager' genoemd. En inderdaad, volgens het latere Kadaster stond in een aparte schuur bij de boerderij een olierosmolen oftewel een paardenoliemolen. In een oliemolen wordt door een olieslager olie uit oliehoudende zaden 'geslagen', uit bijvoorbeeld raapzaad, koolzaad en lijnzaad. Deze olie werd gebruikt voor bakken en braden en als brandstof voor olielampjes. De molenstenen worden door een paard voortbewogen. 

In documenten zagen we ook dat Gerrit geld uitleent aan medeboeren. Dat is op zich niet heel bijzonder. Je had in die tijd geen spaarrekening bij een bank - banken bestaan nog niet - maar je leent het geld dat je op dat moment niet nodig hebt, uit aan iemand die je vertrouwt en ontvangt daarvoor rente. Een schuldbekentenis dient als bewijs.

'Nog verschult aan Gerrit Evers den olijslager eene somma volgens obligatie ad … f. 200,-' (akte anno 19-02-1774)

Gerrit heeft een zuster, Hendrika Evers (overl. 1791). Zij is getrouwd met Gosselink Teunissen (overl. 1774), afkomstig van het Stompslag, een voormalige boerderij in de omgeving van de Voortseweg in Toldijk.

In 1783 sterft Gerrit, circa 60 jaar oud; zijn vrouw Berendina overlijdt in 1795: 'overleden Berendina Jansen, weduwe van Gerrit Evers in den Toldijk, oud circa 70 Jaar, begraven den 22 dito, nalatende 2 kinderen en kindskinderen'. Ze hebben twee zoons, beiden geboren op ‘t Venne. De jongste, Gradus Garritsen (1760-1816), trouwt in 1786 als 26-jarige met de 40-jarige weduwe Harmina Wassink (1745-1825). Het paar woont op de Fokkingsbult, Broekstraat 13 te Baak, samen met de vier kinderen uit Harmina’s eerste huwelijk met Gosselink Garritsen. Menig persoon met de achternaam Gosselink stamt af van dit laatste echtpaar.

Generatie 3 - Evert Jan Garritsen (1752-1825)

Gerrits oudste zoon (en Tonia’s grootvader) Evert Jan, neemt de pacht van de Hartenplaats van zijn ouders over. In 1780 trouwt hij met Teuntje Herink (1757-1814). Zij is net als zijn moeder afkomstig uit Hengelo. Evert is eveneens boer en olieslager tegelijk. Volgens de 'Lijst Weerbare Mannen' bezit hij in 1784 vier paarden en heeft hij twee knechten.

Zoals we allemaal zullen weten, vielen eind 18^e eeuw de Fransen ons land binnen. In de winter van 1794-1795 marcheren zij over de dan bevroren grote rivieren de Noordelijke Nederlanden in. Ze blijven tot 1813 en laten ook de Achterhoek, Toldijk en het leven van Evert Jan niet onberoerd. Maar ook militairen uit Hessen, Hannover en Engeland belegeren de streek op enig moment. Dit om Nederland tegen deze Fransen te verdedigen.

Op een gegeven moment wordt Evert Jan door de troepen uit Hannover en Hessen verplicht voor hen gedurende 28 dagen 'spandiensten' te verrichten met twee paarden en wagens (een spandienst is een verplichte dienst, bestaande uit het beschikbaar stellen van een span paarden). Daarnaast hebben de 'Hannoversen' hem '6 schepel rogge' afgeperst, en twee schepel raapzaad ontvreemd, en hebben de 'Hessentroepen' 1000 bossen stro van hem opgeëist en daarbij nog zes zakken gestolen. Van je verdedigers moet je het maar hebben. In 1797 ontvangt hij voor dit alles gelukkig wel een schadevergoeding.

In het voorjaar van 1805 heeft Evert Jan van 24 april tot 19 mei twee Franse mannen en twee paarden ingekwartierd gehad. Hij verklaart erover dat hij hen 'hooi, haver, brood, vlees, stro, rijst, azijn, zout en tint' heeft gegeven. Tint is rode wijn. De Fransen bliefden het hier veel gebruikelijkere bier natuurlijk niet.

Kaart anno 1807. Rechtsonder het Holtslag staat de oliemolen langs de Holtslagsdijk, nu Schiphorsterstraat. Daaronder d'Veenboer. Mogelijk was dat eerder 't Venne [Gelders Archief Tg. 873, inv. 36]

Boerderij Draaiumme

Financieel zal bovenstaande hem niet aan de afgrond gebracht hebben, want in hetzelfde jaar 1805 koopt Evert Jan katerstede De Lege Weide, ook bekend als de Draaiumme, aan de Hoogstraat 33 te Toldijk. Een katerstede is een klein boerderijtje. Hij huisvest er een van zijn dagloners, en veel later een schoonzuster.

In 1807 draagt hij 6 gulden bij aan de collecte voor de aanschaf van een nieuw orgel in de Steenderense kerk. Bijzonder om te ontdekken welke kleine feitjes soms zo maar bewaard zijn gebleven.

 

                                           De huidige Draaiumme, Hoogstraat 33, Toldijk

De familienaam Hartman

Ook al gaat dit artikel over de familie Hartman, we hebben die achternaam nog niet gezien. De drie tot nu toe genoemde voorvaders dragen nog een patroniem. Een patroniem of vadersnaam werd gebruikt door/voor mensen die geen vaste achternaam hadden. Hun familienaam vormt men uit de voornaam van de vader door er bijvoorbeeld een ‘s’ of ‘en’ achter te voegen: Jansen, Evers, Garritsen.

Maar dan wordt het 1811. De Fransen zijn hier nog steeds aan het bewind. Zij zijn het die ons nog steeds functionerende staatsbestel hebben ingericht, waaronder de Burgerlijke Stand. Op basis van een decreet van Napoleon worden voor het eerst de familienamen officieel vastgelegd, de zogenoemde Naamsaanneming. Ook zij die nog patroniemen dragen, moeten nu een achternaam kiezen. Zo ook Evert Jan. Er is een officiële akte van opgemaakt, die als volgt luidt: 'Voor ons Maire (burgemeester) der gemeente van Steenderen, kanton Doesborgh, arrondissement van Zutphen, departement van den Boven IJssel, is verschenen Evert Jan Garritsen, wonende onder Steenderen, en heeft verklaard aan te nemen voor familienaam de naam van Hartman en voor voornaam die van Evert Jan Garritsen, welke hij bestendig gedragen heeft, te behouden. (…)'. ‘Garritsen’ is hiermee dus zijn derde voornaam geworden.

                                           Handtekening van Evert Jan onder de akte van naamsaanneming anno 1812

Het lijkt aannemelijk dat de naam Hartenplaats de inspiratiebron voor deze naamkeuze is geweest. Maar die keuze kan ook te maken hebben met de naam van de toenmalige bossen rondom die boerderij, de Grote en Kleine Hartenbossen. De naam Hartenbos schijnt zoiets te betekenen als ‘bos op een onvruchtbare bodem’. Dat zou kunnen kloppen, want Evert Jan zei hier zelf over: 'dat zich in deze bossen hier en daar heet (heide), dorre en steriele grond bevindt, alwaar het hout geen voortgang heeft'. Ook is de mindere kwaliteit van deze grond af te leiden uit de grondklasse die in de kadastrale atlas anno 1832 aan de betreffende percelen is toegekend.

Evert Jan hertrouwt met een jonge deerne

Op 22 april 1814 sterft Evert Jans vrouw Teuntje Herink, 57 jaar oud. Geen van hun twee kinderen heeft haar overleefd. Maar de weduwnaar treurt niet lang. Al op 1 juli, slechts twee maanden na Teuntjes overlijden, hertrouwt de 62-jarige Evert Jan met de 26-jarige Teuntje Eggink (1787-1831), alweer afkomstig uit Hengelo. Opvallend is dat er bij dit huwelijk geen enkel familielid als getuige optreedt, niet van haar kant en niet van de zijne. Zouden zij hun bedenkingen hebben gehad bij het snelle hertrouwen en het enorme leeftijdsverschil? Wat men er ook van kan vinden: was dit huwelijk er niet geweest, dan was ik er zelf niet geweest. In oktober 1815 wordt hun enige kind, zoon Teunis, geboren.

Met de twee jaar daarvoor aangenomen naam Hartman blijkt het bij deze huwelijkssluiting nog niet zo te vlotten. In de akte van ondertrouw heet Evert Jan: 'Evert Jan Garritsen bijgenaamd Hartman'. Dat is vreemd, want Hartman is de officiële familienaam, geen bijnaam. Of men moet bedoelen dat hij deze naam er extra ‘bij’ heeft gekregen. En vader Gerrit wordt in de akte opeens 'Garrit Evers Garritsen' genoemd. Men moest duidelijk nog aan de nieuwe namen wennen.

In 1825 sterft Evert Jan, ruim 73 jaar oud. Een klein jaar later hertrouwt Teuntje buiten gemeenschap van goederen met Jan Dolleman uit Spankeren. Met hem en zoon Teunis woont Teuntje tot haar dood in 1831 op de Hartenplaats.

Generatie 4 - Teunis Hartman (1815-1882) 

Teunis is nog maar net 10 jaar oud als zijn vader overlijdt, en 15 als ook zijn moeder sterft. Daarmee is hij wees geworden. Hij heeft geen broers of zussen, alleen een stiefvader. Maar hij beschikt door dit vroege overlijden van zijn ouders als 15-jarige al wel over een aardig bezit. Naast het 'daghuurdersplaatsje' De Lege Weide/Draaiumme heeft hij ook een stuk of zeven percelen grond in de wijde omgeving geërfd en de 'opstal van de paardenoliemolen', die inmiddels door zijn ouders van de eigenaar van ’t Holtslag blijkt te zijn aangekocht. Daarnaast erft hij onder meer het vee, de zaadberg, gereedschappen en de hele verdere inboedel.

Zijn stiefvader hertrouwt een klein jaar later met Johanna Hiddink, weduwe van Garrit Harenberg. Zij woont op boerderij Dolleman, Dollemansstraat 12 te Baak. Teunis verhuist er met hem naartoe. Hij groeit er verder samen met haar kinderen op (zie ook het artikel De Dollemansstraat onder Baak).

Naast de Burgerlijke Stand hebben we ook de militaire dienstplicht aan Napoleon te danken. Een plicht die overigens sinds 1997 is opgeschort. Teunis valt onder de Lichting van het jaar 1834 en wordt goedgekeurd. Al hebben we geen foto van hem, we kennen door het keuringsrapport wel zijn signalement. Hij is 1 el en 690 strepen lang (1,69 meter), heeft een gewoon aangezicht, een smal voorhoofd, blauwe ogen, een smalle neus, een gewone mond en kin, blond haar en blonde wenkbrauwen. Daarmee weten we nog niet veel, want wat is ‘gewoon’? Maar toch.

Het aanbod aan goedgekeurde jongemannen is in sommige jaren zo groot, dat niet iedereen daadwerkelijk hoeft op te komen. Door loting wordt dan bepaald wie wel en wie niet. Teunis wordt ingeloot, maar heeft er kennelijk helemaal geen zin in om enige tijd in het leger, dan nog Nationale Militie geheten, te dienen. Daarom maakt hij gebruik van de mogelijkheid tot 'nommerverwisseling'. Je verwisselt daarbij je dienstplichtnummer met dat van iemand die is uitgeloot. Die ander vervult dan jouw dienstplicht. Uiteraard tegen betaling. 

                                                                De huidige boerderij Rougoor, Holtslagweg 4, Baak

De boerderijen Rougoor, Grolsplaats en Oorlogsschip

Teunis trouwt in 1842 met Johanna Pennekamp (1813-1889). Zij komt van de Grolsplaats, Hoogstraat 2, Toldijk. Samen betrekken ze de pachtboerderij Rougoor, Holtslagweg 4 onder Baak. Je vraagt je af waarom hij gaat pachten. Hij is immers niet onbemiddeld? Na het overlijden van Elsken Russer, Johanna’s moeder, erft zij in 1867 een deel van de Grolsplaats. Het andere deel kopen Teunis en Johanna erbij. De boerderij wordt vooralsnog verpacht. Inmiddels heeft Teunis op enig moment ook boerderij het Oorlogsschip in zijn bezit gekregen, Vrendenbargsedijk 1 te Baak. 

                                                        De huidige boerderij Oorlogsschip, Vrendenbargsedijk 1, Baak

Met de achternaam van Teunis is het blijven rommelen. De ene keer heet hij Hartman, de andere keer tooit men hem met het dubbele Garritsen Hartman. Ook bij de verkoop van de Draaiumme in 1894 is er, 12 jaar na Teunis’ dood, nog sprake van de ‘Erven Garritsen Hartman’. En zelfs nog in 1911 wordt zijn dochter Tonia in een akte 'weduwe Tonia Johanna Garritsen Hartman' genoemd (het betreft hier nadrukkelijk haar geboortenaam, niet die van haar echtgenoot).

Het paar heeft tijdens hun leven een aardig bezit opgebouwd. Teunis had daarbij het geluk dat hij als enig kind het gehele bezit van zijn ouders in zijn eentje heeft geërfd. Maar ook Johanna laat zich niet onbetuigd door de inbreng van de Grolsplaats en diverse percelen land, o.a. op de Russer. Bijzonder is dat het paar op een bepaald moment drie boerderijen bezit (Grolsplaats, Draaiumme en Oorlogsschip), maar zelf op een gepacht exemplaar woont. In 1881, een jaar voor zijn dood, verhuizen Teunis en Johanna van Rougoor naar de Grolsplaats. Daar woont inmiddels hun zoon Evert Jan.

Graafschap-bode 18-07-1894 (via delpher.nl)

Teunis en Johanna hebben vijf kinderen:

Evert Jan Hartman (1842-1901). Hij trouwt in 1878 met Grada Everdina Hammink (1849-1920) uit Hummelo. Het paar woont vanaf hun trouwen op de Grolsplaats. De pachters hebben datzelfde jaar plaats gemaakt. De boerderij komt echter pas in 1889 deels in Evert Jans bezit, pas na het overlijden van moeder Johanna Pennekamp. Hij is dan al 47 jaar oud. Zijn zuster Tonia heeft het andere deel geërfd, maar verkoopt dit al snel aan hem door. In 1892 vervangt Evert Jan het oude pand door de huidige boerderij, mogelijk met het oog op de toekomst van zijn dan nog enige levende zoon (zijn twee andere kinderen zijn al overleden). Maar helaas, ook dit laatste kind zal al snel sterven. Alles wat Evert Jan en Grada Everdina bezitten, is afkomstig uit de families Hartman en Pennekamp/Russer, maar wordt in zijn geheel geërfd door Hendrik Gerhard Hammink, de broer van Grada Everdina.

De Grolsplaats, Hoogstraat 2, Toldijk, in 1892 gebouwd door Evert Jan Hartman (bron: Kadaster)

Egbert Steven Hartman (1845-1894). Deze tweede zoon van Teunis blijft op Rougoor, de boerderij waarop hij is geboren en getogen. In 1878 trouwt hij met Steventjen Gosselink (1847-1908). Egbert Steven erft van zijn ouders het Oorlogsschip, en, evenals zijn zuster en broers, een deel van de Draaiumme. Hij overlijdt als hij nog maar 48 jaar oud is. Allen die de familienaam Hartman dragen en uit Toldijk stammen, zijn nazaten van deze Egbert Steven.

Weduwe Steventjen koopt vier jaar na zijn overlijden boerderij de Schiphorst, Schiphorsterstraat 14, Toldijk. Ze verhuist er met haar drie kinderen naartoe: Teunis, Hendrik Jan en Jantje.

Stef Hartman, de huidige eigenaar van de Schiphorst, is een kleinzoon van deze oudste zoon Teunis. Het Oorlogsschip blijft nog tot in de 50’er jaren van de 20^e eeuw in bezit van deze familietak. Het Morgensterrenland, een vruchtbaar perceel gelegen aan de Hengelose beek in Baak en rond 1830 aangekocht door Teuntje Eggink en haar tweede man, zelfs nog tot ca. 1969. Dan wordt het tijdens de Ruilverkaveling herverdeeld.

Willemina Hartman (1850-1885). Zij trouwt in 1876 met Jan Hendrik Wijers (1841-1907) en trekt bij hem in op boerderij Huetink, J.F. Oltmansstraat 15 te Steenderen. Als Willemina sterft, is ze nog geen 35 jaar oud. Het paar heeft geen kinderen. Ook haar erfdeel vervalt aan de koude kant.

Hendrikus Hartman (1853-1875). Van dit jongste kind is niets bekend, behalve dan dat hij al op 21-jarige leeftijd overlijdt.

Generatie 5 - Tonia Johanna Hartman (1847-1911)

En dan natuurlijk nog mijn overgrootmoeder Tonia Hartman, het middelste kind in bovenstaand gezin. Zij heeft al haar broers en haar zuster overleefd, zoals ze ook haar man en haar enige kind, zoon Harmen, heeft overleefd. Op een zondagmorgen wordt ze dood gevonden in de gang van haar nog maar net betrokken splinternieuwe huisje aan de Hoogstraat 8 te Toldijk.

Met dank aan Stef en Marja Hartman

Er is van deze familietak ook een uitgebreidere versie beschikbaar (circa 50 pagina's incl. broers en zussen). Interesse? Laat het me weten. Ik stuur je dit digitale document graag (kosteloos) per mail toe.

Leden van deze familie Hartman spelen ook een rol in de volgende verhalen

Boerderij de Grote Hietcole in Toldijk

De Dollemansstraat in Baak
Toverij in de Toverstraat in Baak (1773)

Uit een oude schoenendoos in Toldijk (begin 20e eeuw)

Er is van mijn familietak Hartman ook een uitgebreidere beschrijving beschikbaar, inclusief broers en zussen (50 pagina's). Interesse? Laat het me weten. Ik stuur je dat digitale document graag (kosteloos) per mail toe.

Genealogische noot

Overzicht van mijn afstamming van deze familie

Evert Jansen                      ca. 1720 x  Jantje Jansen

Gerrit Evers                             1751 x   Berendina Jansen

Evert Jan Garritsen Hartman  1814 x Teuntje Eggink

Teunis Garritsen Hartman       1842 x Johanna Pennekamp

Tonia Johanna Hartman          1868 x Arend Gerhard Garritsen

Harmen Garritsen                   1906 x Aleida Berendina ten Broek

Marinus Garritsen                   1939 x Gerrie Busser

Alice Garritsen

Dit artikel verscheen eerder in De Zwerfsteen 2019-2 en in het OTGB 2019-3

---

10. Uit een oude schoenendoos in Toldijk (begin 20e eeuw)

Een overzicht van de openstaande rekeningen gevonden na het overlijden mijn overgrootmoeder Tonia Hartman in 1911. Ze geven een aardig tijdsbeeld.

Over Tonia Hartman (1847-1911) zou wel niets bijzonders meer te vinden zijn. Ik had immers al zo veel materiaal. Maar toen ik op zekere dag in het Erfgoedcentrum Achterhoek en Liemers (ECAL) in Doetinchem was, heb ik toch ook maar eens haar stukken uit het archief van de Steenderense notaris Beker opgevraagd.

Ik kreeg een volle stofmap in mijn handen gedrukt. Vervolgens ontvouwde zich een tijdsbeeld voor mijn ogen. Alsof je in een oude schoenendoos zit te neuzen die je op een regenachtige dag van zolder hebt gehaald. Zo zag ik - naast aktes en interessante correspondentie tussen notaris en de familie - een aantal rekeningen van rond haar overlijden en dat van mijn overgrootvader Arend Gerhard Garritsen (1840-1910). Met hem woonde Tonia op de inmiddels afgebroken Grote Hietcole, Hoogstraat 10 te Toldijk. Na zijn overlijden verkoopt ze boerderij en grond, met uitzondering van een deel van de boomgaard en de tuin. Daar bouwt ze voor zichzelf een klein huisje: Hoogstraat 8. Ze zal er slechts zo'n zes weken gewoond hebben.

Meer over Tonia Hartman kun je lezen in het verhaal Boerderij De Grote Hietcole in Toldijk

De nota’s geven een mooi inkijkje in het Toldijk/Steenderen van rond 1910. Zo kocht Tonia haar vlees bij Vleeschhouwerij Ph. Philips. Op de rekening staat alleen ‘vlees’, niet welk soort vlees. Drie pond voor 1,27, en pond nog geschreven met het lb-teken dat staat voor ‘libra’, latijn voor pond. Je ziet dat meerdere kruideniers in de omgeving klandizie werd gegund. Zo ging dat in die tijd. En een werkster huurde je in voor 35 cent per halve dag. De Steenderensche Courant? Ook verleden tijd.

Over Tonia’s kleding komen we ook iets te weten. Zo zijn er vier gladde mutsen voor haar gestreken: die droeg men toen dus nog. En ook twee ‘liefjes’ gemaakt, waarschijnlijk hemden. Op haar begrafenis nuttigt men drie liter jenever à 1,10 per fles en een halve kist sigaren. Het luiden van de torenklok kostte echter maar liefst 5 gulden, relatief duur, net zo veel als het huren van het lijklaken. Daaraan voorafgaand heeft de vrouw van G. Harmsen (Hoogstraat 6) op last van de burgemeester het lijk schoon helpen maken. Iets wat we tegenwoordig ietwat tactischer ‘de laatste verzorging van het lichaam’ zouden noemen. G.J. Hanskamp (Hoogstraat 9) hielp haar daarbij. Hij heeft ‘het lichaam gebruikerlijkerwijze in orde gemaakt’. Daarnaast heeft hij de laatste maanden ‘vrouwelijke werkzaamheden’ verricht.

Vlees per pond. Soms mocht het een onsje meer zijn.

Van D.F. Jolink kwamen de boter en de kaas

G.W. Rutgers leverde de koffie en de sigaren

De rekeningen voor de broodjes (L.P. Reudink), de jenever (van Wunderink van Den Bremer) en
het luiden van de torenklok (A. Kosstede). Buurman Berend Jolink (Hoogstraat 13) hielp haar tijdens
 haar laatste levensfase met diverse regelklussen. 

H.M. Eskes timmerde haar lijkkist

Vrouw Harmsen (Hoogstraat 6) verrichtte diverse werkzaamheden, waaronder 'op last van de
burgemeester het lijk schoon helpen maken'.


G.J. Hanskamp (Hoogstraat 9) heeft vrouw Harmsen daarbij geholpen. Hij heeft ‘volgens orders van de burgemeester
het lichaam gebruikelijkerwijze in orde gemaakt.’ Daarnaast heeft hij 'vrouwelijke werkzaaamheden' verricht.

Dienstmeid Derkjen Eggink had nog geld tegoed

De laatste rekening van naaister J.H. ten Hout

Massink en Jansen krijgen nog geld voor geleverde klompen

G.J. Jolink heeft heel wat uren hout voor haar gezaagd

W.J. ten Broek zal een smit geweest zijn. Hij leverde onder meer een doofpot en een kachel. Die had ze kennelijk aangeschaft voor het huisje waarin ze toen ze stierf pas een week of zes woonde.

Het abonnement op de Steenderensche Courant

Een totaalplaatje van de kosten

De (fikse) rekening van huisarts Van Lonkhuijzen (1877-1965)

Hun zitplaatsen in de kerk. Enig kind Harmen zat niet naast zijn ouders.

Zo te zien werd er vanuit Toldijk zelfs helemaal in Deventer gewinkeld

Een briefje van B. Jolink aan de notaris. Het gaat over betalingen aan Eskes de timmerman, Meijers (voor geleverde stenen, zo lijkt het) in Zutphen, Ovink in Doetinchem (bouwmaterialen). Het zal om de bouw van Tonia's a.s. nieuwe huisje gaan: Hoogstraat 8.

Men kan kennelijk weinig aan op de praatjes van ene Ter Slaa

Een adres was nog niet nodig, een postcode evenmin

Er zijn van de familietakken Garritsen en Hartman uitgebreide beschrijvingen beschikbaar (incl. broers en zussen). Interesse? Laat het me weten. Ik stuur je dat digitale document graag (kosteloos) per mail toe.

Genealogische noot

Mijn afstamming van Tonia Hartman

Tonia Johanna Hartman         1868 x Arend Gerhard Garritsen

Harmen Garritsen                  1906 x Aleida Berendina ten Broek

Marinus Garritsen                  1939 x Gerrie Busser

Alice Garritsen

Eerdere versies van dit artikel verschenen in:

·         De Zwerfsteen, periodieke uitgave van de Historische Vereniging Steenderen, 2018-1

·         OTGB - Oostgelders Tijdschrift voor Genealogie en Boerderijonderzoek, 2018-3

03. Boerderij de Grote Hietcole, Hoogstraat 10, Toldijk (herzien in december 2024)

De Grote Hietcole, ook wel Lenderinkstede genoemd, ligt aan de Hoogstraat 10 in Toldijk. In dat dorp werden lang geleden maar liefst acht boerderijen (ook) met de naam Hietcole aangeduid. Twee aan de Hoogstraat en zes aan de Zutphen-Emmerikseweg (ZE-weg). Een vergissing lag dus op de loer. Vandaar dat het nodig bleek de geschiedenis van deze Hietcole tot circa 1815 te herschrijven. Maar ook dít onder voorbehoud.

De Grote Hietcole 1860-1973 (foto van een schilderij, eigendom van Hans Offenberg)

De boerderij is waarschijnlijk rond 1713 gesticht door Jan Joosten en zijn vrouw Gerritje Breukink. Mogelijk op nieuw ontgonnen grond (hiet = heide). Een eerdere of andere eigenaar hebben we niet gezien. In 1713 zijn Jan en Gerritje getrouwd.

Jan Joosten (+ vóór 1734)
Deze Jan Joosten is opgegroeid op de boerderij ernaast, (ook) Hietcole (en Timmerplaats) geheten (Hoogstraat 6, huisnr. 8 bestaat dan nog niet). Zijn vader Joost Jansen is al voor 1684 overleden, zijn moeder sterft in 1724. In 1727 wordt haar nalatenschap verdeeld. Jan erft daarbij zijn ouderlijk huis waarin stiefvader Lubbert Jansen (+ vóór 1729) dan nog woont. Bepaald wordt dat in geval de boerderij door oorlog of brand verwoest raakt, Lubbert niet verplicht is om de boerderij te herbouwen: ‘zo door krijg of brand – ’t welk God verhoede – het huis kwam te verongelukken, zo zal Lubbert Jansen niet gehouden wezen ’t zelve wederom te laten optimmeren’.
Jans broer Berend Joosten erft de Spittaler Hofstede, Hoogstraat 4. De drie boerderijen (Hoogstraat nrs. 4, 6 en 10) zijn dus via familieverbanden met elkaar verbonden.

Na Jans eigen overlijden worden in 1734 de eigendommen van hem en Gerritje Breukink beschreven en verdeeld. Dit vanwege haar aanstaande hertrouwen met Egbert Derksen Weideman (+1762). Hun in Zutphen woonachtige zoon Joost Jansen (ca. 1715-1778) krijgt daarbij 3/4^e deel van de Grote Hietcole (bestaande uit huis, zaadberg, put en een deel van het land). Dochter Aaltje Jansen (ca. 1720-1765) ontvangt 1/4^e deel: alleen land.
Moeder Gerritje behoudt de eigendom van de Hietcole/Timmerplaats die inmiddels ook wel Lubbert Jansenstede wordt genoemd. Ze verlaat de Grote Hietcole om daar met haar tweede man te gaan wonen.
Met haar vertrek raakt de Grote Hietcole dus per medio 1734 zijn bewoners kwijt. Dochter Aaltje Jansen zal er weliswaar haar intrek nemen, maar dat is pas na haar huwelijk in 1748 met Derk Nijkamp (1721-1802). Zij worden daarbij pachters van haar broer Joost.
Mogelijk is de boerderij in de tussenliggende veertien jaren verpacht geweest.

De nalatenschap van Gerritje Breukink (+1748)
Kort na het trouwen van dochter Aaltje overlijdt Gerritje Breukink. Haar beide kinderen erven elk een kwart van de Timmerplaats, stiefvader Egbert Weideman de andere helft.
Dit zorgt voor een conflict. In juli 1748 zegt Aaltje Jansen haar stiefvader Egbert de pacht op van haar 1/4^e deel. Ze eist dat hij de boerderij tegen Petri 1749 verlaat. Maar wat ook de oorzaak mocht zijn, er wordt een oplossing gevonden.
Vier jaar later eist broer Joost Jansen hetzelfde. Egbert Weideman reageert met: ‘Het is goed, ik zal van de boerderij afgaan, maar op mijn portie dat ik daar aan heb (zijn eigen helft), blijven wonen.’
In juni 1753 geeft Egbert zich dan toch gewonnen. Hij verkoopt zijn deel van de ‘Lubbert Jansenstede of de Hietcole’ aan zijn twee stiefkinderen.

Na Aaltjes dood
Aaltje sterft in 1765. Vier maanden later hertrouwt weduwnaar Derk Nijkamp met Anna Geertruid Joosten (1739-1771). Zij komt van de Spittaler Hofstede (Hoogstraat 4) en is een achternichtje van Aaltje.
Eigenaar van de Grote Hietcole is dan nog steeds Aaltjes broer Joost Jansen die in Zutphen woont. Joost sterft in 1778. Zijn dochter Johanna Geertruid Jansen (1745-1830) erft de boerderij. Zij zal in 1785 trouwen met Hendrik Reesink (1764-1835), smidsbaas en koopman te Zutphen.
Aaltjes eigendomsdeel (grond) wordt in 1791 door Derk Nijkamp verkocht aan Jan Russer. Jan woont op de Grote Russer of Hietcole aan de ZE-weg 65.

Arend Klein Lenderink (1791-1838), de volgende pachter
Na Derk Nijkamps overlijden in 1802 is er mogelijk opnieuw een periode opgevuld door onbekende pachters. Want pas ergens tussen 1813 en 1820 komt de ons wél bekende pachter Arend Klein Lenderink op de boerderij. Dit samen met zijn moeder Janna Luunk (1761-1820), een broertje en twee zusjes. Aan hém dankt de Grote Hietcole zijn tweede naam: Lenderinkstede.
Arend is geboren en getogen op de naastgelegen Timmerplaats die door zijn vader Berend Klein Lenderink uit Hengelo (Gld) van 1784 tot aan zijn dood in 1813 is gepacht.
Naast boer werkt Arend ook als karreman, iemand die kar en paarden verhuurt.
In 1829 trouwt hij als 38-jarige met de 23-jarige Hendrica Teunissen (1805-1885). Zij is opgegroeid op de Kleine Bremerstede (ZE-weg 36, Toldijk).
Arends broer Jan Klein Lenderink woont bij hen in. Hij is echter vaak weg, want hij werkt als schutter in het leger. Als zodanig is hij in 1832 ‘gecantoniseerd in het kamp bij Oirschot onder de derde Compagnie van het tweede bataljon der tweede afdeling Mobile Gelderse Schutterij’. Jan is kennelijk betrokken bij de strijd tegen onze zuiderburen tijdens de Belgische Revolutie (1830). Dat is de naam van hun succesvolle opstand tegen de Nederlandse overheersing onder koning Willem l die resulteert in hun onafhankelijk. H. Addink schrijft hierover: ‘Op 15 november 1830 zijn tussen de 60 en 70 schutters van hier (= Steenderen) vertrokken wegens het oproer en afvallen der Belgen en hebben met meer andere schutters tot in het voorjaar 1831 in Zutphen gelegen, en zijn toen naar Noord-Brabant vertrokken. Zij zijn 30 augustus 1834 voor het grootste gedeelte met onbepaald verlof teruggekomen, ruim 60 personen, die op de 15e september feestelijk zijn onthaald op brood, boter, kaas en bier.’ (Aantekeningen van oudheden (...), OTGB 1989, p. 29)

In 1832 is eerdergenoemde Hendrik Reesink nog steeds de eigenaar van de Hietcole, in 1835 gaat deze over op zijn zoon Jan. Totdat hij de boerderij in 1843 verkoopt. Daarmee is de boerderij circa 130 jaar lang (van circa 1713 tot 1843) steeds door vererving van hand tot hand gegaan. 

Harmen Garritsen (1802-1857), eerst pachter, later eigenaar
In 1838, negen jaar na hun trouwen, sterft Arend Klein Lenderink. Het huwelijk bleef kinderloos. Hendrica hertrouwt een klein jaar later met Harmen Garritsen. Hij komt van boerderij Steenweert in Bronkhorst (Bovenstraat 18-20, gesloopt in 1886). Het paar krijgt vier kinderen.

Vier jaar na hun huwelijk, in 1843, kopen Harmen en Hendrika de tot dan toe gepachte boerderij van Jan Reesink, smid te Zutphen: ‘Het Erve en Goed De Groote Hietkale of Lenderinkstede, groot 14 Bunders, 27 roeden, 50 ellen, doende jaarlijks in pacht F200,-‘. De verkoopadvertentie verschijnt zelfs in een krant in Haarlem. De uiteindelijke koper blijkt echter al op de boerderij te wonen.
Het paar sluit een hypotheek af om deze aankoop te bekostigen. In de bijbehorende akte staat de boerderij omschreven als ‘een voor weinig jaren geheel nieuw opgeleverd huis met annex landhuiskamer…’. 
In 1856 is de lening afbetaald.

Volgens het bevolkingsregister woont er vanaf 1840 een tweede gezin op de Hietcole: Veearts Johan Hendrik August Baumhove uit het Duitse Pruisen samen met zijn Zutphense vrouw Anna Cornelia Dammers en hun twee kinderen. Mogelijk is die landhuiskamer dan al klaar en trekken ze daar in. Zo’n ‘kamer’ bestond soms uit meerdere vertrekken. Vijf jaar later vertrekt dit gezin naar ’s Heerenberg. 

In 1857 sterft Harmen, 51 jaar oud. De vier kinderen zijn op dat moment tussen de 17 en 12 jaar oud. Weduwe Hendrica gaat moedig alleen verder. Zo moedig, dat ze in 1860 zelfs aan het bouwen slaat. Het Kadaster spreekt van ‘bijbouw’. Mogelijk heeft ze een extra schuur gebouwd. 
De in 1973 afgebroken boerderij telt naast een woonkeuken en een 'grote' kamer, vier slaapkamers beneden en twee boven. Die laatste twee zijn via een trap op de deel te bereiken en werden door de knechten gebruikt.

Arend Gerhard Garritsen (1840-1910)
Harmens zoon Arend Gerhard zal de boerderij overnemen. Kort voor zijn huwelijk in 1868 ‘scheidt’ zijn moeder Hendrika Teunissen haar onroerend goed, waarbij hij eigenaar wordt van 2/5^e van de Grote Hietcole of Lenderinkstede. Na haar dood zal hij de rest erven.  Arend trouwt met Tonia Johanna Hartman (1847-1911). Zij is opgegroeid op boerderij Rougoor (Holtslagweg 4, Baak). Een jaar later wordt hun enig kind geboren, zoon Harmen.
Arends broer Peter Herman trouwt in 1869. Moeder Hendrica Teunissen heeft voor hem boerderij De Kruisbrink gebouwd (Kruisbrinkseweg 7, Toldijk) op eerder aangekochte grond. Zelf verlaat ze eind 1870 de Grote Hietcole ook: ze gaat bij deze zoon inwonen. Op De Kruisbrink wonen anno 2024 nog steeds nazaten van deze Harmen Garritsen en Hendrica Teunissen, hoewel ook hier de boerderij inmiddels vervangen is door nieuwbouw. Het is nu een boerderij annex boerderijwinkel, www.dekruisbrink.nl, uitgebaat door mijn achterachterneef Dick Garritsen.

Mijn grootvader Harmen Garritsen 1869-1909

Rond 1870 nemen Arend en Tonia een ‘commensaal’ (kostganger) in huis, kleermaker Jan Vels. Jan is 64 jaar oud en geboren in Zelhem. Hij zal minimaal 10 jaar blijven. In 1876 komt er nog iemand bij: de uit Doesburg afkomstige onderwijzer Carel Wilhelm Gerhard Pieter van Oeveren. Carel blijft anderhalf jaar.

Harmen Garritsen (1869-1909)
In 1906 trouwt Arends enige zoon Harmen Garritsen op 36-jarige leeftijd met de even oude Aleida Berendina ten Broek (1868-1937). Ze komt uit Voorst (Noord-Empe) en trekt bij hem in. Harmens ouders blijven echter eigenaar van de boerderij en bijbehorende grond. Dat is vreemd. Meestal neemt de zoon de boerderij in zo'n geval over en mogen de ouders in blijven wonen. Misschien doordat Harmen problemen had met zijn gezondheid? Hij is in ieder geval op een gegeven moment ziek. Zijn moeder Tonia heeft erg met hem te doen. Tegen de dokter zegt ze: 'Dokter, laat het kosten wat het wil, als mijn Harm maar weer beter wordt'. Het mocht niet baten. Harmen overlijdt in de zomer van 1909, 39 jaar oud, zijn beide zoons van slechts 2,5 en 1,5 achterlatend. 
Na Harmens dood ligt er een openstaande rekening van dokter J.J. van Lonkhuyzen, de plaatselijke huisarts. Hij declareert 75 gulden voor behandeling en geneesmiddelen. En eentje van de arts Van der Hoeven uit Zutphen: 20 gulden. We vinden ook een rekening van de werkvrouw: 'een halve dag gewerkt, 35 cent'.

Weduwe Aleida ten Broek vertrekt
Na Harmens overlijden ziet Aleida ten Broek voor zichzelf en haar kinderen geen toekomst in Toldijk. Kennelijk is de sfeer in de Grote Hietcole te snijden. De Steenderense notaris Beker schrijft onder meer 'Na alles wat er voorgevallen is, zijn uw schoonouders niet bereid ...'.
Ze gaat met haar kinderen terug naar haar ouderlijk huis in Voorst (Noord-Empe) en hertrouwt anderhalf jaar later (in 1911) in Voorst.

Arend Gerhard Garritsen overlijdt in juli 1910, 70 jaar oud. Al een maand na zijn overlijden wordt er een erfhuis gehouden, waar de ‘levende have, enz.’ oftewel het vee en de landbouwgereedschappen worden verkocht. Op 10 oktober volgt de verkoop van de Grote Hietcole zelf, incl. 11,5 ha. grond; deze wordt bij toewijzing verkocht aan de familie Offenberg. Echter met de voorwaarde dat weduwe Tonia Hartman in de 'grote kamer ten zuiden van het huis' (de landhuiskamer?) mag blijven wonen tot 22 februari 1911.
En daarmee is de boerderij 67 jaar in bezit geweest van de fam. Garritsen, de tweede eigenaar van de rond 1713 gestichte Grote Hietcole.

De affiche in A2-formaat die in en rond Steenderen te zien al zijn geweest. gedrukt door Stoomdrukfirma J.H.A. Wansleven te Zutphen (bron: Archief notaris Beker te Steenderen, vindplaats ECAL te Doetinchem)

Graafschap-Bode 1910 (via delpher.nl)

Graafschap-Bode 1910 (via delpher.nl)

Een droevig einde
Een deel van de tuin en boomgaard valt buiten de verkoop. Daar laat Tonia Hartman voor zichzelf een huisje bouwen dat Hoogstraat 8 als adres zal krijgen. Later zal achter dit huisje de slagerij van Aalderink worden gebouwd. Het is inmiddels afgebroken.
Tonia zal er zo'n zes weken gewoond hebben, want ze overlijdt al in april 1911, negen maanden na Arend, 63 jaar oud. De Offenbergs hebben op dat moment de Grote Hietcole nog niet eens betrokken.

Sinds haar mans overlijden woont Tonia alleen, inmiddels in een onwennig nieuw huisje. Ze mist er de reuring van een boerderij. Haar zoon, haar enig kind, is twee jaar daarvoor gestorven, de twee kleinkinderen wonen niet meer in de buurt. Het is de vraag of Tonia hen ooit nog gezien heeft, want de onderlinge verhoudingen lijken nogal verstoord. Ze heeft haar zuster en broers inmiddels overleefd, ze is nog als enige over. Zou ze daarom als troost wel eens een borrel hebben gedronken? De postbode vindt haar op een zondag dood in de gang. De Graafschap-bode schrijft hierover: ‘Naar het schijnt is de sterke drank, waarvan deze vrouw veel gebruik maakte, niet vreemd aan dit plotseling overlijden’.

Graafschap-Bode 13-04-1911 (via delpher.nl)

Op 15 mei 1911, drie dagen na hun huwelijk, worden Hendrikus Wilhelmus Offenberg (1868-1957) en Maria Geertruida Schooltink (1877-1940) in het bevolkingsregister ingeschreven op Hoogstraat 10. Hendrikus komt van boerderij Bekenplaats, Beekstraat 5, Toldijk. Maria uit Steenderen.
Begin jaren zeventig van de 20e eeuw bouwen hun zoon en kleinzoon de huidige woning. De Grote Hietcole wordt afgebroken. Hans Offenberg (geboren in 1948) zet het bedrijf van zijn ouders en grootouders voort. Anno 2024 woont hij er nog.

De familie Offenberg zittend voor De Grote Hietcole rond 1960 (collectie Hans Offenberg)

Met dank aan Bertus Rietberg

Over de achtergrond van Harmen Garritsen (1802-1857) die in 1839 op De Grote Hietcole introuwt, kun je lezen in het volgende verhaal
Boerderij Steenweert in Bronkhorst

Over de afkomst van zijn vrouw Hendrika Teunissen:
Schotse wortels in Toldijk: Aalt Anderson (ca. 1687-1750)

En over door Arend Garritsen (1840-1910) en Tonia Hartman (1847-1911) nagelaten rekeningen in
Uit een oude schoenendoos in Toldijk (begin 20e eeuw)
Over Jan Joosten in:
Over boerderij Timmerplaats / Lubbert Jansenstede / Hietcole, Hoogstraat 6, Toldijk

Van de familietak Garritsen is ook een uitgebreidere beschrijving beschikbaar (73 pagina's, incl. broers en zussen). Interesse? Laat het me weten. Ik stuur je dat digitale document graag (kosteloos) per mail toe.

Genealogische noot

Mijn afstamming van boerderij De Grote Hietcole:

Hendrica Teunissen          1829 x (1) Arend Klein Lenderink

                                          1839 x (2) Harmen Garritsen

Arend Gerhard Garritsen  1868 x  Tonia Johanna Hartman

Harmen Garritsen             1906 x Aleida Berendina ten Broek

Marinus Garritsen             1939 x Gerrie Busser

Alice Garritsen

De in de tekst genoemde Jan Russer is ook een voorvader

Eerdere versies van dit artikel verschenen in:

• De Zwerfsteen, periodieke uitgave van de Historische Vereniging Steenderen, 2015-2 
• OTGB - Oostgelders Tijdschrift voor Genealogie en Boerderijonderzoek, 2016-1