16. Heibel bij het hek van Olburgen tussen mannen uit Toldijk en Hengelo (1679)

Als er vroeger ruzie was en één van de betrokkenen moest zijn agressie kwijt, dan kwam de houten stok die een man gewoonlijk bij zich droeg, goed van pas. In de archieven liggen voorbeelden genoeg. Interessant wordt het als er een voorvader bij betrokken was. En helemaal als zijn tegenstander ook voorfamilie blijkt te zijn. Zoiets gebeurde in de zomer van 1679 bij het hek van Olburgen.

Samen naar Arnhem
Op een dag is een groepje mannen uit Toldijk en Hengelo (Gld) samen naar Arnhem gereisd. Onder hen mijn Toldijkse voorvader Peter Pennekamp en de Hengelose Theodorus Rumpius, een voorbroer.
Peter wordt ook wel Peter Jansen aan ’t Veen of Peter op ‘t Holtslag genoemd. Hij is boer of, zoals men toen zei, bouwman. Zijn vrouw kennen we niet. Wel weten we dat hij vier kinderen heeft: Maria, Tonisken, Lutgert en Jan.
Theodorus Rumpius heeft in Hengelo een kroeg annex brouwerij. Daarnaast is hij chirurgijn en barbier. Hij is een zoon van de gelijknamige Hengelose predikant, en getrouwd met Aaltjen Eggink, dochter van Willem Eggink, de kerkmeester aldaar.                                                                        

Doel van de reis was de ‘Rekenkamer’ in Arnhem. Daar werden die dag ‘de tienden verpacht’. Tiend betekent letterlijk: het tiende deel van iets. Destijds was het de naam van een bepaald soort belastingen. De overheid inde deze niet zelf, maar organiseerde een verpachting, een soort veiling, waar eenieder op zo’n klus kon bieden. De hoogste bieder kreeg de pacht: hij die dacht dat hij voor de overheid het hoogste bedrag kon binnenhalen. Die persoon ging dat geld vervolgens vergaren. Destijds een mooie bijbaan.
Een voorbeeld van zo’n pacht is die van de belasting op de ‘gebrande wateren’ (de accijns op alcohol). De pachter moest in dat geval in zijn regio alle adressen langs waar getapt werd. En dat waren er in die tijd nogal wat. Als hij dat innen verstandig aanpakte - als hij ervoor zorgde dat iedereen betaalde en voldoende afdroeg – maakte hij daar een bepaalde winst op. Dat was het loon voor zijn inspanningen. 

Een borrel na afloop
Nadat de verpachting was afgelopen, verplaatste het gezelschap zich voor een borrel naar een Arnhemse herberg. Over wat men daar zoal tegen elkaar zei, en vooral over wat er later die dag gebeurde, zijn Pennekamp en Rumpius het niet eens.
Rumpius verklaart naderhand: ‘In die herberg klaagde Peter Pennekamp over geld dat hij vanwege een pachtkwestie nog van mijn schoonfamilie, de Egginks, tegoed dacht te hebben.
Peter schold: “Er zijn hier schelmen in het gelag.” Ook gooide hij wijn over de vloer.
Ik vroeg: “Oh ja? Wie zijn die schelmen dan?”
Pennekamp was wel zo wijs om niet te antwoorden. Meerdere keren heeft hij daarna nog - als niemand keek - geprobeerd mij een veer uit te trekken. Zo geslepen is hij wel. Het is een geslepen gast. Maar ik heb steeds gedaan of mijn neus bloedde. Buiten twijfel zocht hij een aanleiding om mij dwars te zitten.’
Pennekamp reageert hierop met: ‘Hoe kómt hij erbij? Ik heb in die herberg geen woord tegen hem gezegd! Ook Derk Peurs schijnt zoiets over mij beweerd te hebben. Geloof mij: alle inwoners van Steenderen weten dat je op een getuigenis van die Peurs geen staat kunt maken (je kunt er niet op vertrouwen).’

 

De pont tussen Dieren en Olburgen (bron: Coll. Frans Nas, Dieren in Beeld)

Op de veerboot
Ook op de terugweg naar huis is er een aanvaring tussen beide mannen, en wel op het veer tussen Dieren en Olburgen. Althans volgens Rumpius: ‘Ik vroeg Pennekamp beleefd wat landheer (landeigenaar) Frans Cuijper van Holthuizen destijds nou eigenlijk precies over die pachtkwestie en de Egginks had gezegd. Pennekamp reageerde daar toen met vuile woorden op. Hij zei: “Ik zal jouw moor wel eens laten grommen.”’
Pennekamp: ‘Hoe verzínt hij het! Rumpius zat niet eens op hetzelfde schip. Hij is met een latere schuit naar de overkant gekomen.’

Bij het hek
In Olburgen gaat de groep op weg naar het hek dat toegang biedt tot het pad naar Steenderen, het hek voor het karrenspoor dat de velden doorkruist: hek open, hek dicht. Want de koeien moeten niet kunnen ontsnappen. Wie achteraan loopt, is de hekkensluiter. Echte wegen zijn er nog amper.
Tussen veerpont en hek rijdt Rumpius op zijn zwarte paard achter de mannen die de route te voet afleggen. Zodra hij achter zich de koets van jonker J.G. Veer ziet naderen, rijdt hij hen in galop voorbij om alvast het hek open te doen.
Daar wacht hij tot iedereen gepasseerd is. Dan sluit hij het hek, ‘slaat zijn water af’ tegen een heg (doet een plas) en rijdt de groep opnieuw voorbij.

De toenmalige route Dieren-Olburgen (hier als Kelbergen geschreven) via Steenderen naar Toldijk en Hengelo
Willem Blaeu ca. 1620 (bron: Collectie Bibliotheek Arnhem/Rozet)

Theodorus Rumpius verklaart
‘Toen ik die mannen voorbijreed, raakte ik per ongeluk met mijn stevel (rijlaars) het been van Pennekamp. Dat is niet zo gek, want terwijl ik aan kwam rijden, ging hij ietwat buiten de groep lopen. Expres, naar mijn idee, want je kunt een paard in galop al van verre horen aankomen. Het is geen vogel! Zelf reed ik keurig in het spoor, en verder was er ruimte genoeg. Bovendien zal een peerd altijd proberen een mens te mijden, maar daar was in dit geval geen tijd meer voor. Natuurlijk was het niet mijn bedoeling hem te raken. Maar Pennekamp werd woedend, en beweerde dat ik het met opzet had gedaan.’
Jan Rijken uit Toldijk, een van de andere mannen, zegt: ‘Pennekamp schold Rumpius uit voor straatschender. Daarbij sloeg hij de chirurgijn met een dikke stok op schouder en arm, en sloeg zijn paard zo hard voor de kop, dat de stok spleet.’
Rumpius vervolgt: ‘Het paard is daarna nooit meer de oude geworden en niet veel later gestorven. Ik reageerde zo beheerst mogelijk, draaide mijn paard richting Pennekamp en zei: “Sorry dat ik u in het voorbijgaan onverhoeds met mijn voet heb aangeraakt. Maar ben ik daarmee een straatschender (iemand die zich ruw en onbezonnen gedraagt)? Het is onredelijk dat u me zo bejegent.”
Pennekamp zei later weliswaar: “Ik sloeg omdat het paard op me afkwam. Ik móest mezelf wel verdedigen.” Maar het is nu eenmaal zo dat een voetganger voor een peerd moet wijken. Zelfs een kind snapt dat je je niet tegen een voorbijrijdende ruiter kunt afweren. Pennekamp gedroeg zich dan ook als een agresseur en een provocateur. Hij accepteerde mijn excuses niet, en bleef zeggen dat de aanrijding mijn schuld was.
Weer wilde hij slaan, maar zijn stok bleek kapot. Toen vroeg hij die van zijn Toldijkse buurman Jan op de Rootheuvel te leen. Maar Jan weigerde de zijne af te geven. Toch had Pennekamp even later een stok in zijn hand en liep daarmee in mijn richting. Dat hij een andere stok regelde, bewijst dat hij mij doelbewust wilde slaan.
Ik klom van mijn moor en liep met het dier naar de koets van jonker Veer. Die was vanwege de commotie stil blijven staan. Ik bond het paard daar ergens vast en zei tegen Tonnis ten Bosch en Herman Wagenvoort die respectievelijk in en achterop de koets zaten: “Houd mijn paard, ik word uitgescholden en geslagen. Ik roep u op tot condschap.”
Ik wilde dat ze goed zouden letten op wat er gebeurde, zodat ze het later precies zouden kunnen navertellen. Ik ben uit eerlijke ouders geboren en mijn vader heeft de kerkgemeente Hengelo lange jaren eerlijk bediend zoals een pastoor betaamt. Maar ik was zowel volgens goddelijke als wereldlijke rechten genoodzaakt mijn eer, naam en faam en ook mijn lichaam te verdedigen. Het is nu eenmaal zo dat je om je lichaam te verdedigen vrijelijk mag terugslaan. Tenminste als het op staande voet is. Natuurlijk niet als er een tijd tussen zit, of als in de tussentijd door toedoen van goede vrienden je gemoed gekoeld is. Toen liep ik met mijn wandelstok terug naar Pennekamp. Niet om er mee te slaan! Nee, die stok heb ik altijd bij me.’
Reind Jansen, de zoon van Jan Reindsen beschrijft: ‘Pennekamp had inmiddels een dikke gedraaide stok van essenhout met een knop erop in zijn hand, en sloeg Rumpius opnieuw. Die kon niet anders dan terugslaan. Dit ging een keer of vier over en weer.’
De Hengelose Tonnis ten Bosch zag: ‘Reind Geltink sloeg met Pennekamp mee. Die twee zijn dikke vrienden. Ik heb hem gelukkig weg kunnen trekken.’
Rumpius weer: ‘Bij de laatste slag viel Pennekamp in de grave (sloot). Daarbij liep hij wat schrammen op en een wondje aan z’n hoofd. Dit door de doornige struiken aan de slootkant. Zelf bleef hij echter volhouden dat hij ernstig gewond was geraakt.’

Peter Pennekamp verklaart
‘Ik zou voor het paard zijn gaan lopen? Rumpius zegt zelf dat er genoeg ruimte was om te passeren. Dat klopt ook: er is daar ruimte voor wel twintig paarden. Hoe kan het dan dat hij mij tot twee keer toe van de sokken rijdt? Die onnozele excuses van hem slaan dan ook nergens op. Ik heb hem bovendien helemaal niet uitgescholden voor straatschender. Daar kreeg ik de kans niet eens voor. Beide keren reed Rumpius ons in volle galop voorbij. En dat op een vrije herenstraat, waar iedereen onverhinderd moet kunnen passeren.
En al zou ik gescholden hebben… Het is alsof een dief die iets heeft gestolen, door de beroofde wordt nageroepen met: houd de dief, en dat die dief daarna bij de rechter aanvoert beledigd te zijn. En dat het slachtoffer daarmee tevens het recht zou hebben verspeeld op teruggave van het ontstolene.
Het klopt dat ik heb geslagen. Maar dat was alleen om me te verweren toen dat paard er opnieuw aankwam. Ik wilde niet nóg een keer overreden worden. En ik sloeg niet met een díkke stok. Het was eerder een gardeken, niet groter dan een tang. Ik zou daarmee zijn paard hebben doodgeslagen? Onzin.
En Rumpius zou mijn been alleen met zijn stevel hebben geraakt? Een ieder kan zich toch wel imagineren (voorstellen), dat als je van achteren wordt geraakt door een paard in volle galop, dat je dan van het lijf wordt gereden?
Nadat Rumpius zijn paard bij de koets had gestald, begon niet ík met slaan, maar hij. Met een grote dikke stok, en niet met een wandelstok zoals hij beweert. Ik had slechts mijn gebroken stoksken in mijn hand. Hij, een jonge, sterke man, flux en gauw van handen, toonde geen enkele consideratie met mijn ouderdomszwakheid.
Reind Geltink riep nog: “Moet zo’n jonge keerl een olden slaan?” En die Reind zou Rumpius ook geslagen hebben, zoals Tonnis ten Bosch beweerde? Onmogelijk! Die man is in de zeventig en ook nog eens vrij blind. Die is zo zwak dat je hem met een vinger omver zou kunnen stoten.
Rumpius heeft niet de minste schram of blauwe plek opgelopen. Daaraan kun je zien dat ik geen dikke stok had. Terwijl ik gruwelijk, ja barbarisch mishandeld, bebloed en gewond was en met veelvoudige kwetsuren in zwijm ben gezonken, op mijn knieën gezakt en ter aarden neergestort. Daarbij tuimelde ik in de sloot. Al mijn wonden en kneuzingen heb ik door zijn slaan opgelopen, niet doordat ik in de sloot viel. Kijk maar naar de littekens op mijn kale hoofd. Zo groot en diep alsof ik met een vuisthamer ben geslagen.’

Chirurgijn Theodorus Rumpius
Pennekamp: ‘Ik ben meteen naar chirurgijn Isaac van Geelkerken in Bronkhorst gegaan. Die verklaarde later zelf: “Pennekamp had twee diepe wonden, een bovenop zijn hoofd en een op zijn voorhoofd, verder een verpletteringe (kneuzing) op zijn neus en onder zijn oog. Het heeft zes weken geduurd voordat de wonden genezen waren.” De chirurgijn zei ook nog dat de wonden levensbedreigend waren.’
Rumpius: ‘Dat klopt, dat verklaarde die chirurgijn eerst. Maar later zei hij tegen mij: “De eerste keer is Pennekamp naar mijn huis in Bronkhorst gekomen. Daar heb ik hem behandeld. Toen ik op zijn verzoek later nog eens naar de kwetsuren kwam kijken, was hij op het Steenderense veld graan aan het maaien. Ik heb hem toen op de boerderij van Arend Eskes (boerderij Huetink) nogmaals verbonden. Daarna is hij gewoon verder gegaan met zijn werk. Of er levensgevaar is geweest? Ach nee, het was maar een vleeswond.”

Boerderij Huetink, J.F. Oltmansstraat 15, Steenderen: de boerderij waar de wonden van Peter Pennekamp zijn verbonden 

Zelf ben ik ook chirurgijn. Daardoor weet ik, zoals alle praktizijns in het Graafschap weten, dat men je nog wel eens onder druk wil zetten om een bepaalde verklaring af te leggen. Tja, niet voor niets kent onze moederlijke taal het spreekwoord: leugens en bedrog zijn paarden met hetzelfde haar.
Pennekamp heeft dus helemaal geen tijd verzuimd, zoals hij beweert. Zo erg was het niet.
Nadat hij uit de sloot was gekropen, liep ik naar de koets, heb mijn paard losgemaakt, ben erop geklommen en verder gereden in de richting van Steenderen. Daar heb ik op de anderen gewacht.’
Pennekamp: ‘Ik zou volgens Rumpius gewoon doorgewerkt hebben? In werkelijkheid heb ik weken thuis gelegen. Wat de chirurgijn tegen hem over dat maaien zei, sloeg op de tijd daarná. Ik was alweer enigszins op de been, en Van Geelkerken kwam nog een keer langs om het verband te verschonen. Het was beter geweest als ik nog wat langer thuis was gebleven. Ik kon mijn bouwmansarbeid nog niet naar behoren doen, maar het was oogsttijd en we zaten zeer verlegen om arbeidsluiden.’

Frustratie
De wrevel die Peter Pennekamp voelt ten opzichte van Rumpius komt voort uit de eerdergenoemde pachtkwestie. Jarenlang heeft Pennekamp grond gepacht van Frans Cuijper van Holthuizen, burgemeester van Deventer en grootgrondbezitter. Tot een jaar geleden. Toen werd het die landheer welletjes, want Pennekamp had inmiddels al vier jaar niet betaald. Cuijper heeft hem toen de pacht opgezegd en de betreffende percelen vervolgens verpacht aan de schoonfamilie van Theodorus Rumpius: de Hengelose familie Eggink.
Pennekamp is daar nog steeds kwaad over: ‘Logisch dat ik achter was met betalen. Het waren slechte, geldeloze tijden zo kort na de allesverwoestende invallen in deze streek door Bommen Berend en de Fransen. Daardoor konden veel boeren hun pacht niet betalen. Maar hun pacht is níet zo snel opgezegd. Ik ben altijd een goed betaald man geweest. Al mijn schulden heb ik daardoor steeds meteen kunnen voldoen. Iedereen die me kent, die weet dat.’
Ook meent Pennekamp dat hij nog geld van de Egginks tegoed heeft. Dit in verband met de overdracht van het land. Iets wat die familie betwist. Ook de landheer zegt dat hiervan geen sprake is.
Evenzogoed valt Pennekamp de Egginks geregeld lastig. Althans volgens die laatste familie. Zo kwam hij op een keer op zijn voormalige land. Daar was op dat moment Jan Eggink aan het werk, een broer van Rumpius’ vrouw. Pennekamp schold hem uit voor schurk, hield dreigend een bijl boven zijn hoofd, en zei: ‘Je bent op mijn land aan het werk.’
Jan Eggink zegt daarover: ‘Ik moest me wel verdedigen en heb hem toen met een stok op zijn kop geslagen.’
Pennekamp beweert het tegendeel: ‘Het was juist Rumpius’ zwager die me zonder reden zeer kwalijk bejegende en sloeg.’
Naast de Egginks zelf, moest dus ook de aangetrouwde Theodorus Rumpius het bezuren. Volgens Rumpius tenminste. Want het blijft de vraag wie de waarheid spreekt over het incident bij het hek.

Naar de rechter
Peter Pennekamp laat het er niet bij zitten. Terecht of niet, hij voelt zich letterlijk en figuurlijk gekwetst. En dat gevoel wil maar niet wegebben. Daarom spant hij een jaar na het gebeurde alsnog een rechtszaak aan tegen Rumpius: om precies te zijn op 5 juni 1680. Pennekamp eist daarbij 1000 gulden wegens ‘dokterskosten, beledigingen, levensbedreigende verwondingen, pijn, smart, tijdsverzuim en meesterloon (advocatenkosten)’. Ter vergelijking: het jaarloon van een dienstmeid bedraagt in die tijd 12 gulden, maar dat was dan wel inclusief kost en inwoning.
Tijdens dat proces haalt Rumpius alles uit de kast. Om de reputatie van zijn tegenstander te schaden – destijds een beproefde methode om jezelf beter te doen lijken – brengt hij in dat Pennekamp bekend staat als een ‘vuilsprekend mens’. En dat hij de naam heeft een ‘krakélig gemoed’ te hebben, een ruziezoekerig karakter. Dat illustreert hij door een paar zaken te noemen waarin Pennekamp verwikkeld is geweest: ‘Een tijdje geleden had hij een kwestie met Derk Hendriks op Bruinderink. Dat was tijdens het mestbier, een feestje dat stadholder Johan van Munster een keer op het Holtslag gaf. Een heleboel mensen hebben dat gezien. En ook heeft hij zaken aangespannen tegen Albert Tonnissen en tegen Derk Peurs.’
Pennekamp reageert hierop met: ‘Nou breekt mijn klomp. Ik heb die Derk Hendriks niets gedaan. De werkelijke daders waren enkele dronken en kwaadwillige lieden. Maar hij heeft toen mij wél geslagen. De rechtszaak daarover loopt nog. Derk Peurs is inmiddels al veroordeeld. En toen Albert Tonnissen merkte dat hij ongelijk had, durfde hij mij niet verder te vervolgen.’
Hierboven suggereert Rumpius dat het Pennekamps ruziezoekerige karakter was dat hem aanzette tot een rechtszaak tegen Derk Peurs. Maar in 1677 is Peter werkelijk door Derk Peurs belaagd. Derk schold hem uit, en zijn zoon en dochter dreigden hem te slaan. Derk is hier inderdaad voor veroordeeld. Wat Peter Pennekamp beweert, blijkt dus te kloppen.

Deze straatnaam in Toldijk herinnert aan ’t Holtslag, het toenmalige
         landgoed (eigen foto)

Vele zittingen
De rechtszaak sleept zich voort van zitting naar zitting. De laatste was in maart 1683 in Zutphen. Gelukkig zal in juli aanstaande door het landdrostengericht in Doetinchem dan eindelijk het vonnis geveld worden. Dan zullen we weten wat het oordeel van de rechtsgeleerden is. Wie geloven ze? Zal Rumpius die 1000 gulden ook daadwerkelijk aan Pennekamp moeten betalen?
Maar op die julidag verschijnt Peter Pennekamp niet. In plaats daarvan komt iemand melden dat hij … helaas … in de tussentijd is overleden. Daarmee dooft de kwestie als een nachtkaars uit, zonder dat we weten of Rumpius schuldig is bevonden. Maar liefst 900 bladzijden aan handgeschreven documenten: allemaal voor niets.
Rumpius kan echter nog geen streep onder de zaak zetten. Van zijn advocaat ontvangt hij een gepeperde rekening ter hoogte van maar liefst 314 gulden. Door allerlei omstandigheden, vooral die in verband met zijn broer, dominee Henricus Rumpius, zit hij niet meer zo goed in de slappe was. Die rekening blijft dus liggen, alle aanmaningen ten spijt. Totdat er uiteindelijk medio juni 1687, vier jaar later, beslag op zijn bezittingen wordt gelegd.

Meer over chirurgijn Theodorus Rumpius kun je lezen in het volgende verhaal
De dood van schoenmaker Storteler (Hengelo Gld) (1687)

Nageslacht
Hoezeer beide families hier ook tegenover elkaar staan: zo’n anderhalve eeuw later zullen ze versmelten:

Peter Pennekamp (ca. 1620-1683)		Eva Eggink-Rumpius (ca. 1650-<1707), zus van Theodorus Rumpius
V		V
Jan Pennekamp (ca. 1660-<1713)		Henricus Eggink (ca. 1685-1752)
V		V
Peter Pennekamp (1696-<1773)		Antonius Eggink (ca. 1722-1792)
V		V
Jan Pennekamp (1730-1781)		Evert Eggink (ca. 1758-1798)
V		V
Steven Pennekamp (1778-1823)		Teuntje Eggink (1787-1831)
V		V
Johanna Pennekamp (1813-1889)	X 1842	Teunis Garritsen Hartman (1815- 1882)
	V
	Tonia Hartman (1847-1911)
	V
	Harmen Garritsen (1869-1909)
	V
	Marinus Garritsen (1907-1992)
	V
	Alice Garritsen

Een bijrolletje is weggelegd voor nog een andere voorouder: Arend Eskes Huetink. Op zijn boerderij wordt Peter Pennekamp door de chirurgijn verbonden: J.F. Oltmansstraat 15, Steenderen.

Eerdere versies van dit verhaal verschenen in
- OTGB - Oostgelders Tijdschrift voor Genealogie en Boerderijonderzoek 2020-3.
- Zwerfsteen, periodieke uitgave van de Historische Vereniging Steenderen 2021-04

Een kortere versie staat in mijn boek Een beerput die geen dootpot werd 

11. De Toldijkse familie Hartman

Een van mijn overgrootmoeders is Tonia Johanna Hartman (1847-1911). Ze woonde met mijn overgrootvader Arend Gerhard Garritsen (1840-1910) op de Grote Hietcole, de rond 1970 afgebroken boerderij die stond aan de Hoogstraat 10 te Toldijk. Over haar heb ik eerder geschreven. Maar wie waren haar voorouders in de lijn Hartman en waar woonden zij?

Hieronder het relaas van de vier generaties Hartman die haar voorgingen, al zal die familienaam nog even op zich laten wachten. We beginnen bij de oudst mij bekende voorvader, Tonia’s betovergrootvader Evert Jansen.

Generatie 1 - Evert Jansen onder 't Holtslag (overl. rond 1745)

Over hem weten we slechts dat hij rond 1745 overleden moet zijn en dat hij in Toldijk op een van de boerderijen woonde die onder ’t Holtslag vielen. Het gaat om pachtboerderijen die onderdeel uitmaakten van het gelijknamige landgoed van weleer. Ooit werd dit goed gesierd door een kasteel, waarvan de toegangsweg aan de Schiphorsterstraat lag, rechts naast boerderij de Hartenplaats. De naam leeft nog voort in een straatnaam.

 

De straatnaam in Toldijk die herinnert aan landgoed en kasteel 't Holtslag

Generatie 2 - Gerrit Ever(t)s (ca. 1713-1783)

Over zijn zoon Gerrit Ever(t)s ontdekten we al wat meer. Zo kennen we de aantekening van zijn huwelijk in 1751 in het trouwboek van Steenderen: 'Gerrit Evers, jongeman, zoon van wijlen Evert Jansen in den Toldijk en Berendina Jansen, jonge dochter van Jan Jansen onder Hengelo. Copulati (getrouwd) 1 augustus'. Hij moet toen al zo’n 38 jaar oud zijn geweest.

Boerderij 't Venne

Vanaf ca. 1737 woont Gerrit Evers op ’t Venne, ook onder ’t Holtslag. Dat concluderen we o.a. uit een getuigenverhoor uit 1775. Boerderij ’t Venne, ook wel Venneplaats genoemd, bestaat niet meer. De boerderij lag aan de Hoogstraat ca. nr 29, tegenover de Kalverdijk. Gerrit maakt er de veepest van de jaren 1768-1769 mee, een zeer besmettelijke koeienziekte. Gerrit verliest er in die jaren maar liefst 4 koeien, 3 eenwinters (dieren van 1 jaar oud) en 6 kalveren door. Gelukkig ontvangt hij een vergoeding van de overheid, maar of dit voldoende was om de schade te dekken, weten we niet.

 

'Ad art. 3. Antwoord 2^de getuige Gerrit Evers, dat hij om de streek van 33 jaaren op het goed het Venne genaamt, onder het Holtslag mede gelegen, gewoont heeft' (stukje uit een getuigenverhoor anno 1775)

Boerderij Hartenplaats

Rond 1770 verhuist Gerrit met zijn gezin naar 'het goed, Hartenplaats geheten, onder den huize Het Holtslag', iets verderop. De boerderij bestaat nog steeds, Schiphorsterstraat 1, al zal het gebouw inmiddels vervangen zijn. De Hartenplaats werd in de loop der tijd ook wel aangeduid met de namen: Hartenstede, Reind Nusinkstede en Heijinks Bosch.

Ook op deze boerderij wordt Gerrit getroffen door de veepest. Over december 1771 meldt hij het 'afsterven van 8 beesten'. Gelukkig zijn drie zieke koeien 'gebeterd' (genezen). In 1774 wordt hij een derde keer getroffen door de ziekte. Ditmaal bezwijken er 4 koeien, 6 eenwinters en 6 kalveren aan. Twee eenwinters genezen. In totaal sterven er onder Steenderen alleen al in 1774 maar liefst 1700 stuks vee aan de pest (Bronkhorst en Olburgen niet meegerekend).

Volgens huidige begrippen had Gerrit slechts weinig vee. Maar destijds waren de boerderijen echter een stuk kleiner. Gezien de genoemde aantallen was Gerrits boerderij zelfs een van de grotere.

 

De huidige Hartenplaats, Schiphorsterstraat 1, Toldijk. Het bijgebouw met daarin de olierosmolen stond min of meer op de plaats van de tegenwoordige schuur, rechts op de foto.

Op de Hartenplaats blijkt Gerrit niet alleen boer te zijn, want hij wordt vanaf dat moment opeens ook wel 'Gerrit den Olieslager' genoemd. En inderdaad, volgens het latere Kadaster stond in een aparte schuur bij de boerderij een olierosmolen oftewel een paardenoliemolen. In een oliemolen wordt door een olieslager olie uit oliehoudende zaden 'geslagen', uit bijvoorbeeld raapzaad, koolzaad en lijnzaad. Deze olie werd gebruikt voor bakken en braden en als brandstof voor olielampjes. De molenstenen worden door een paard voortbewogen. 

In documenten zagen we ook dat Gerrit geld uitleent aan medeboeren. Dat is op zich niet heel bijzonder. Je had in die tijd geen spaarrekening bij een bank - banken bestaan nog niet - maar je leent het geld dat je op dat moment niet nodig hebt, uit aan iemand die je vertrouwt en ontvangt daarvoor rente. Een schuldbekentenis dient als bewijs.

'Nog verschult aan Gerrit Evers den olijslager eene somma volgens obligatie ad … f. 200,-' (akte anno 19-02-1774)

Gerrit heeft een zuster, Hendrika Evers (overl. 1791). Zij is getrouwd met Gosselink Teunissen (overl. 1774), afkomstig van het Stompslag, een voormalige boerderij in de omgeving van de Voortseweg in Toldijk.

In 1783 sterft Gerrit, circa 60 jaar oud; zijn vrouw Berendina overlijdt in 1795: 'overleden Berendina Jansen, weduwe van Gerrit Evers in den Toldijk, oud circa 70 Jaar, begraven den 22 dito, nalatende 2 kinderen en kindskinderen'. Ze hebben twee zoons, beiden geboren op ‘t Venne. De jongste, Gradus Garritsen (1760-1816), trouwt in 1786 als 26-jarige met de 40-jarige weduwe Harmina Wassink (1745-1825). Het paar woont op de Fokkingsbult, Broekstraat 13 te Baak, samen met de vier kinderen uit Harmina’s eerste huwelijk met Gosselink Garritsen. Menig persoon met de achternaam Gosselink stamt af van dit laatste echtpaar.

Generatie 3 - Evert Jan Garritsen (1752-1825)

Gerrits oudste zoon (en Tonia’s grootvader) Evert Jan, neemt de pacht van de Hartenplaats van zijn ouders over. In 1780 trouwt hij met Teuntje Herink (1757-1814). Zij is net als zijn moeder afkomstig uit Hengelo. Evert is eveneens boer en olieslager tegelijk. Volgens de 'Lijst Weerbare Mannen' bezit hij in 1784 vier paarden en heeft hij twee knechten.

Zoals we allemaal zullen weten, vielen eind 18^e eeuw de Fransen ons land binnen. In de winter van 1794-1795 marcheren zij over de dan bevroren grote rivieren de Noordelijke Nederlanden in. Ze blijven tot 1813 en laten ook de Achterhoek, Toldijk en het leven van Evert Jan niet onberoerd. Maar ook militairen uit Hessen, Hannover en Engeland belegeren de streek op enig moment. Dit om Nederland tegen deze Fransen te verdedigen.

Op een gegeven moment wordt Evert Jan door de troepen uit Hannover en Hessen verplicht voor hen gedurende 28 dagen 'spandiensten' te verrichten met twee paarden en wagens (een spandienst is een verplichte dienst, bestaande uit het beschikbaar stellen van een span paarden). Daarnaast hebben de 'Hannoversen' hem '6 schepel rogge' afgeperst, en twee schepel raapzaad ontvreemd, en hebben de 'Hessentroepen' 1000 bossen stro van hem opgeëist en daarbij nog zes zakken gestolen. Van je verdedigers moet je het maar hebben. In 1797 ontvangt hij voor dit alles gelukkig wel een schadevergoeding.

In het voorjaar van 1805 heeft Evert Jan van 24 april tot 19 mei twee Franse mannen en twee paarden ingekwartierd gehad. Hij verklaart erover dat hij hen 'hooi, haver, brood, vlees, stro, rijst, azijn, zout en tint' heeft gegeven. Tint is rode wijn. De Fransen bliefden het hier veel gebruikelijkere bier natuurlijk niet.

Kaart anno 1807. Rechtsonder het Holtslag staat de oliemolen langs de Holtslagsdijk, nu Schiphorsterstraat. Daaronder d'Veenboer. Mogelijk was dat eerder 't Venne [Gelders Archief Tg. 873, inv. 36]

Boerderij Draaiumme

Financieel zal bovenstaande hem niet aan de afgrond gebracht hebben, want in hetzelfde jaar 1805 koopt Evert Jan katerstede De Lege Weide, ook bekend als de Draaiumme, aan de Hoogstraat 33 te Toldijk. Een katerstede is een klein boerderijtje. Hij huisvest er een van zijn dagloners, en veel later een schoonzuster.

In 1807 draagt hij 6 gulden bij aan de collecte voor de aanschaf van een nieuw orgel in de Steenderense kerk. Bijzonder om te ontdekken welke kleine feitjes soms zo maar bewaard zijn gebleven.

 

                                           De huidige Draaiumme, Hoogstraat 33, Toldijk

De familienaam Hartman

Ook al gaat dit artikel over de familie Hartman, we hebben die achternaam nog niet gezien. De drie tot nu toe genoemde voorvaders dragen nog een patroniem. Een patroniem of vadersnaam werd gebruikt door/voor mensen die geen vaste achternaam hadden. Hun familienaam vormt men uit de voornaam van de vader door er bijvoorbeeld een ‘s’ of ‘en’ achter te voegen: Jansen, Evers, Garritsen.

Maar dan wordt het 1811. De Fransen zijn hier nog steeds aan het bewind. Zij zijn het die ons nog steeds functionerende staatsbestel hebben ingericht, waaronder de Burgerlijke Stand. Op basis van een decreet van Napoleon worden voor het eerst de familienamen officieel vastgelegd, de zogenoemde Naamsaanneming. Ook zij die nog patroniemen dragen, moeten nu een achternaam kiezen. Zo ook Evert Jan. Er is een officiële akte van opgemaakt, die als volgt luidt: 'Voor ons Maire (burgemeester) der gemeente van Steenderen, kanton Doesborgh, arrondissement van Zutphen, departement van den Boven IJssel, is verschenen Evert Jan Garritsen, wonende onder Steenderen, en heeft verklaard aan te nemen voor familienaam de naam van Hartman en voor voornaam die van Evert Jan Garritsen, welke hij bestendig gedragen heeft, te behouden. (…)'. ‘Garritsen’ is hiermee dus zijn derde voornaam geworden.

                                           Handtekening van Evert Jan onder de akte van naamsaanneming anno 1812

Het lijkt aannemelijk dat de naam Hartenplaats de inspiratiebron voor deze naamkeuze is geweest. Maar die keuze kan ook te maken hebben met de naam van de toenmalige bossen rondom die boerderij, de Grote en Kleine Hartenbossen. De naam Hartenbos schijnt zoiets te betekenen als ‘bos op een onvruchtbare bodem’. Dat zou kunnen kloppen, want Evert Jan zei hier zelf over: 'dat zich in deze bossen hier en daar heet (heide), dorre en steriele grond bevindt, alwaar het hout geen voortgang heeft'. Ook is de mindere kwaliteit van deze grond af te leiden uit de grondklasse die in de kadastrale atlas anno 1832 aan de betreffende percelen is toegekend.

Evert Jan hertrouwt met een jonge deerne

Op 22 april 1814 sterft Evert Jans vrouw Teuntje Herink, 57 jaar oud. Geen van hun twee kinderen heeft haar overleefd. Maar de weduwnaar treurt niet lang. Al op 1 juli, slechts twee maanden na Teuntjes overlijden, hertrouwt de 62-jarige Evert Jan met de 26-jarige Teuntje Eggink (1787-1831), alweer afkomstig uit Hengelo. Opvallend is dat er bij dit huwelijk geen enkel familielid als getuige optreedt, niet van haar kant en niet van de zijne. Zouden zij hun bedenkingen hebben gehad bij het snelle hertrouwen en het enorme leeftijdsverschil? Wat men er ook van kan vinden: was dit huwelijk er niet geweest, dan was ik er zelf niet geweest. In oktober 1815 wordt hun enige kind, zoon Teunis, geboren.

Met de twee jaar daarvoor aangenomen naam Hartman blijkt het bij deze huwelijkssluiting nog niet zo te vlotten. In de akte van ondertrouw heet Evert Jan: 'Evert Jan Garritsen bijgenaamd Hartman'. Dat is vreemd, want Hartman is de officiële familienaam, geen bijnaam. Of men moet bedoelen dat hij deze naam er extra ‘bij’ heeft gekregen. En vader Gerrit wordt in de akte opeens 'Garrit Evers Garritsen' genoemd. Men moest duidelijk nog aan de nieuwe namen wennen.

In 1825 sterft Evert Jan, ruim 73 jaar oud. Een klein jaar later hertrouwt Teuntje buiten gemeenschap van goederen met Jan Dolleman uit Spankeren. Met hem en zoon Teunis woont Teuntje tot haar dood in 1831 op de Hartenplaats.

Generatie 4 - Teunis Hartman (1815-1882) 

Teunis is nog maar net 10 jaar oud als zijn vader overlijdt, en 15 als ook zijn moeder sterft. Daarmee is hij wees geworden. Hij heeft geen broers of zussen, alleen een stiefvader. Maar hij beschikt door dit vroege overlijden van zijn ouders als 15-jarige al wel over een aardig bezit. Naast het 'daghuurdersplaatsje' De Lege Weide/Draaiumme heeft hij ook een stuk of zeven percelen grond in de wijde omgeving geërfd en de 'opstal van de paardenoliemolen', die inmiddels door zijn ouders van de eigenaar van ’t Holtslag blijkt te zijn aangekocht. Daarnaast erft hij onder meer het vee, de zaadberg, gereedschappen en de hele verdere inboedel.

Zijn stiefvader hertrouwt een klein jaar later met Johanna Hiddink, weduwe van Garrit Harenberg. Zij woont op boerderij Dolleman, Dollemansstraat 12 te Baak. Teunis verhuist er met hem naartoe. Hij groeit er verder samen met haar kinderen op (zie ook het artikel De Dollemansstraat onder Baak).

Naast de Burgerlijke Stand hebben we ook de militaire dienstplicht aan Napoleon te danken. Een plicht die overigens sinds 1997 is opgeschort. Teunis valt onder de Lichting van het jaar 1834 en wordt goedgekeurd. Al hebben we geen foto van hem, we kennen door het keuringsrapport wel zijn signalement. Hij is 1 el en 690 strepen lang (1,69 meter), heeft een gewoon aangezicht, een smal voorhoofd, blauwe ogen, een smalle neus, een gewone mond en kin, blond haar en blonde wenkbrauwen. Daarmee weten we nog niet veel, want wat is ‘gewoon’? Maar toch.

Het aanbod aan goedgekeurde jongemannen is in sommige jaren zo groot, dat niet iedereen daadwerkelijk hoeft op te komen. Door loting wordt dan bepaald wie wel en wie niet. Teunis wordt ingeloot, maar heeft er kennelijk helemaal geen zin in om enige tijd in het leger, dan nog Nationale Militie geheten, te dienen. Daarom maakt hij gebruik van de mogelijkheid tot 'nommerverwisseling'. Je verwisselt daarbij je dienstplichtnummer met dat van iemand die is uitgeloot. Die ander vervult dan jouw dienstplicht. Uiteraard tegen betaling. 

                                                                De huidige boerderij Rougoor, Holtslagweg 4, Baak

De boerderijen Rougoor, Grolsplaats en Oorlogsschip

Teunis trouwt in 1842 met Johanna Pennekamp (1813-1889). Zij komt van de Grolsplaats, Hoogstraat 2, Toldijk. Samen betrekken ze de pachtboerderij Rougoor, Holtslagweg 4 onder Baak. Je vraagt je af waarom hij gaat pachten. Hij is immers niet onbemiddeld? Na het overlijden van Elsken Russer, Johanna’s moeder, erft zij in 1867 een deel van de Grolsplaats. Het andere deel kopen Teunis en Johanna erbij. De boerderij wordt vooralsnog verpacht. Inmiddels heeft Teunis op enig moment ook boerderij het Oorlogsschip in zijn bezit gekregen, Vrendenbargsedijk 1 te Baak. 

                                                        De huidige boerderij Oorlogsschip, Vrendenbargsedijk 1, Baak

Met de achternaam van Teunis is het blijven rommelen. De ene keer heet hij Hartman, de andere keer tooit men hem met het dubbele Garritsen Hartman. Ook bij de verkoop van de Draaiumme in 1894 is er, 12 jaar na Teunis’ dood, nog sprake van de ‘Erven Garritsen Hartman’. En zelfs nog in 1911 wordt zijn dochter Tonia in een akte 'weduwe Tonia Johanna Garritsen Hartman' genoemd (het betreft hier nadrukkelijk haar geboortenaam, niet die van haar echtgenoot).

Het paar heeft tijdens hun leven een aardig bezit opgebouwd. Teunis had daarbij het geluk dat hij als enig kind het gehele bezit van zijn ouders in zijn eentje heeft geërfd. Maar ook Johanna laat zich niet onbetuigd door de inbreng van de Grolsplaats en diverse percelen land, o.a. op de Russer. Bijzonder is dat het paar op een bepaald moment drie boerderijen bezit (Grolsplaats, Draaiumme en Oorlogsschip), maar zelf op een gepacht exemplaar woont. In 1881, een jaar voor zijn dood, verhuizen Teunis en Johanna van Rougoor naar de Grolsplaats. Daar woont inmiddels hun zoon Evert Jan.

Graafschap-bode 18-07-1894 (via delpher.nl)

Teunis en Johanna hebben vijf kinderen:

Evert Jan Hartman (1842-1901). Hij trouwt in 1878 met Grada Everdina Hammink (1849-1920) uit Hummelo. Het paar woont vanaf hun trouwen op de Grolsplaats. De pachters hebben datzelfde jaar plaats gemaakt. De boerderij komt echter pas in 1889 deels in Evert Jans bezit, pas na het overlijden van moeder Johanna Pennekamp. Hij is dan al 47 jaar oud. Zijn zuster Tonia heeft het andere deel geërfd, maar verkoopt dit al snel aan hem door. In 1892 vervangt Evert Jan het oude pand door de huidige boerderij, mogelijk met het oog op de toekomst van zijn dan nog enige levende zoon (zijn twee andere kinderen zijn al overleden). Maar helaas, ook dit laatste kind zal al snel sterven. Alles wat Evert Jan en Grada Everdina bezitten, is afkomstig uit de families Hartman en Pennekamp/Russer, maar wordt in zijn geheel geërfd door Hendrik Gerhard Hammink, de broer van Grada Everdina.

De Grolsplaats, Hoogstraat 2, Toldijk, in 1892 gebouwd door Evert Jan Hartman (bron: Kadaster)

Egbert Steven Hartman (1845-1894). Deze tweede zoon van Teunis blijft op Rougoor, de boerderij waarop hij is geboren en getogen. In 1878 trouwt hij met Steventjen Gosselink (1847-1908). Egbert Steven erft van zijn ouders het Oorlogsschip, en, evenals zijn zuster en broers, een deel van de Draaiumme. Hij overlijdt als hij nog maar 48 jaar oud is. Allen die de familienaam Hartman dragen en uit Toldijk stammen, zijn nazaten van deze Egbert Steven.

Weduwe Steventjen koopt vier jaar na zijn overlijden boerderij de Schiphorst, Schiphorsterstraat 14, Toldijk. Ze verhuist er met haar drie kinderen naartoe: Teunis, Hendrik Jan en Jantje.

Stef Hartman, de huidige eigenaar van de Schiphorst, is een kleinzoon van deze oudste zoon Teunis. Het Oorlogsschip blijft nog tot in de 50’er jaren van de 20^e eeuw in bezit van deze familietak. Het Morgensterrenland, een vruchtbaar perceel gelegen aan de Hengelose beek in Baak en rond 1830 aangekocht door Teuntje Eggink en haar tweede man, zelfs nog tot ca. 1969. Dan wordt het tijdens de Ruilverkaveling herverdeeld.

Willemina Hartman (1850-1885). Zij trouwt in 1876 met Jan Hendrik Wijers (1841-1907) en trekt bij hem in op boerderij Huetink, J.F. Oltmansstraat 15 te Steenderen. Als Willemina sterft, is ze nog geen 35 jaar oud. Het paar heeft geen kinderen. Ook haar erfdeel vervalt aan de koude kant.

Hendrikus Hartman (1853-1875). Van dit jongste kind is niets bekend, behalve dan dat hij al op 21-jarige leeftijd overlijdt.

Generatie 5 - Tonia Johanna Hartman (1847-1911)

En dan natuurlijk nog mijn overgrootmoeder Tonia Hartman, het middelste kind in bovenstaand gezin. Zij heeft al haar broers en haar zuster overleefd, zoals ze ook haar man en haar enige kind, zoon Harmen, heeft overleefd. Op een zondagmorgen wordt ze dood gevonden in de gang van haar nog maar net betrokken splinternieuwe huisje aan de Hoogstraat 8 te Toldijk.

Met dank aan Stef en Marja Hartman

Er is van deze familietak ook een uitgebreidere versie beschikbaar (circa 50 pagina's incl. broers en zussen). Interesse? Laat het me weten. Ik stuur je dit digitale document graag (kosteloos) per mail toe.

Leden van deze familie Hartman spelen ook een rol in de volgende verhalen

Boerderij de Grote Hietcole in Toldijk

De Dollemansstraat in Baak
Toverij in de Toverstraat in Baak (1773)

Uit een oude schoenendoos in Toldijk (begin 20e eeuw)

Er is van mijn familietak Hartman ook een uitgebreidere beschrijving beschikbaar, inclusief broers en zussen (50 pagina's). Interesse? Laat het me weten. Ik stuur je dat digitale document graag (kosteloos) per mail toe.

Genealogische noot

Overzicht van mijn afstamming van deze familie

Evert Jansen                      ca. 1720 x  Jantje Jansen

Gerrit Evers                             1751 x   Berendina Jansen

Evert Jan Garritsen Hartman  1814 x Teuntje Eggink

Teunis Garritsen Hartman       1842 x Johanna Pennekamp

Tonia Johanna Hartman          1868 x Arend Gerhard Garritsen

Harmen Garritsen                   1906 x Aleida Berendina ten Broek

Marinus Garritsen                   1939 x Gerrie Busser

Alice Garritsen

Dit artikel verscheen eerder in De Zwerfsteen 2019-2 en in het OTGB 2019-3

---