09. Dienstweigeraars in Steenderen anno 1784

Ooit werd er om de zoveel jaar een lijst 'weerbare mannen' opgesteld, een soort reserveleger. Weerbaar wil zeggen strijdbaar, oftewel de juiste leeftijd hebben om in dienst te gaan. Voor zover ik heb gezien, komt het er in de praktijk vooral op neer dat deze mannen van tijd tot tijd worden opgeroepen om mee te helpen bij het onderhoud van de ‘gemene herenwegen’, oftewel de openbare wegen (heer of heir = leger). Die moeten steeds in goede staat verkeren, zodat het leger zich indien nodig vlot kan verplaatsen.
In 1784 was het in Steenderen weer zover. In een 'Resolutie der Heren Staten dezer provincie was bepaald dat op die lijst alle manspersonen onder het ambt Steenderen van 18 tot 50 jaar oud' vermeld moesten worden, 'benevens van minder of meerder jaren, alsmede van zodanige huisgezinnen, waarin zodanige personen niet gevonden worden. Voorts aantekening van de paarden.'

Rotten en rotmeesters

Ambt Steenderen is onderverdeeld in 15 ‘rotten’, dat wil zeggen groepen huisgezinnen. Elke rot heeft een rotmeester, de leider. Hij is degene die om de zo veel tijd de Lijst weerbare mannen van zijn rot moet vaststellen. Het Bevolkingsregister bestaat nog niet.
Zodra nodig roept de rotmeester zijn mannen op. Die worden geacht ter plaatse te verschijnen met eigen schop, paard en/of kar. Want uiteraard zijn er in die tijd alleen nog maar zandwegen.
Meehelpen is verplicht, al komt niet altijd iedereen opdraven. Op verzuim is dan ook een boete gesteld van twee daalder.

Jan Schepens is één van de rotmeesters die in 1784 in Steenderen langs de deuren moet om per huis te noteren hoeveel mannen, jongens en paarden er wonen. De reacties die hij daarbij van de bewoners krijgt, zijn niet altijd prettig. Zo bijt de vrouw van Willem Jansen in Baak hem toe: 'Ik wou dat gij in brand stond, zo gauw gij buiten het huis komt'. Maar vooral in de Luur en op Rha is de weerstand groot.

De Luur en Rha

In de Luur is rotmeester Gerrit Sloot[1] zodanig bedreigd, dat hij 'de optekening van de weerbare mannen in de Luur' weigert. Hij wil 'zijn botten niet in stukken geslagen hebben'. Een dag eerder zijn er mensen 'aan zijn huis geweest die hem daarvoor gewaarschuwd hebben'.

Ook rotmeester Jan Jansen[2] van Rha weigert. Tegen hem zijn de afgelopen zondag op de Kerkweg enkele bedreigingen geuit. De plaatselijke rechter, A.J. Aberson, heeft toen in deze twee ‘rotten’ de klus zelf maar geklaard.

Zo zie je maar: om mensen te bedreigen heb je de sociale media helemaal niet nodig.

Stukje uit de originele tekst op de Lijst weerbare mannen anno 1784: ‘dat hij zijn botten niet wilde in stukken geslagen hebben…’

Vanwaar dit verzet? Speelde de politiek een rol? Of het geloof? De drie genoemde rotmeesters zijn allen rooms-katholiek, en ook de hieronder genoemde familie Medse. En waarom vooral in de Luur en op Rha? Voor de betrokken rotmeesters zal het lastig geweest zijn. De weigeraars met wie ze te maken hebben, zijn hun eigen buren, mensen die men geregeld ziet en met wie men te maken heeft tijdens de gebruikelijke burenhulp.

De rechter

Ook eerder in dat jaar 1784 is rotmeester Jan Jansen van Rha verwikkeld in een kwestie. In mei krijgt hij van rechter Aberson de opdracht zijn rot op te roepen om de weg bij de Punderikse brug[3] te repareren. De groep mannen moet op 24 mei verschijnen, ’s morgens om 8 uur. Aberson heeft de betrokkenen van te voren goed geïnformeerd, daar kan het niet aan liggen, maar …. niemand komt.

Jan Jansen haalt de rechter erbij. Die ontdekt dat de betrokken mannen wel degelijk aan het werk zijn, maar … even verderop, op een andere plek: aan de weg achter de Bedelbrug[4] bij de Papekamp. Rechter Aberson stapt op hen af en vraagt wie daar opdracht toe heeft gegeven. Dat blijken twee 'markemeesters' te zijn van de Rhase marke[5].

De tegenwoordige uitwateringssluis met de naam Bedelbrug in de J.F. Oltmansstraat, sinds 2011 op de monumentenlijst van de gemeente Bronckhorst (bron: watererfgoed.wrij.nl)

Men heeft dus botweg het rechterlijke bevel genegeerd. Bij de Bedelbrug lopen de emoties hoog op. Jan Medse, zoon van wijlen Teunis Medse[6], een van de leden van het rot van Rha, neemt het woord en zegt op een 'zeer impertinente en brutale wijze' tegen de rechter: 'Dat raakt u niet, daar leidt u niet aan gelegen, gij hebt hier niets te zeggen.' 

Dit laat rechter Aberson niet op zich zitten. Hij schrijft meteen een brief aan de landdrost, de stadhouder én aan de advocaat-fiscaal (officier van Justitie), met daarin de namen van alle leden van de rot van Rha. Over het verdere verloop van deze zaak heb ik helaas niets kunnen vinden.

Voorouders

Naast een bron van wederwaardigheden in het Steenderen van toen, is de Lijst Weerbare mannen een hulpmiddel bij het onderzoek naar voorouders. Omstreeks 1784 wonen rond Steenderen zeven van mijn vooroudergezinnen. Alle zeven vind ik terug in deze lijst, althans de mannelijke leden, zoals bijvoorbeeld Jan Harenberg (1716-1799) met zijn zonen Hendrik (1760-1830) en Gerrit (1767-1830). Het gezin valt onder Rot Baak.[7]

Jan Harenborgh out 72 jaren, Henderik Harenborgh out 23 jaren, Garret Harenborgh out 16 jaren, en 2 pa(a)rden

Over geen van de weerbare mannen onder mijn Steenderense voorouders heb ik een wanklank kunnen vinden. Zij gehoorzaamden keurig aan het gezag.

Genealogische noot

Mijn afstamming van Jan Harenberg

Jan Berendsen Harenberg           1752 x Esselina Hendriks Enserink

Hendrik Harenberg                       1796 x Aaltjen Wentink

Berendina Harenberg                   1835 x Jan Frederik Langenberg

Everdina Johanna Langenberg    1864 x Marinus ten Broek

Aleida Berendina ten Broek         1906 x Harmen Garritsen

Marinus Garritsen                        1939 x Gerrie Busser

Alice Garritsen

Over de wortels van deze fam. Harenberg kun je lezen via de volgende link:

Boerderij Harenberg en de galg op de Bronsbergen

Bronnen:

·         Plaatselijk Bestuur Steenderen, Toegangsnr. 3033, inventarisnr. 29, Lijst Weerbare mannen jaar 1784. Vindplaats: Doetinchem, Erfgoedcentrum Achterhoek en Liemers (ECAL)

·         Oud Rechtelijk Archief (ORA) Landdrostambt Zutphen (LAZ) Richterambt Steenderen (RS) Breukenprotocol, Toegang 3021, Inventarisnr. 788. Vindplaats: ECAL

·         Anton Metz, De Luur en de Emmer, OSGB 2013

Eerdere versies van dit artikel verschenen in:

·         De Zwerfsteen, periodieke uitgave van de Historische Vereniging Steenderen, 2017-1

·         OTGB - Oostgelders Tijdschrift voor Genealogie en Boerderijonderzoek, 2017-3

---

[1]Gerrit Sloot woont op Bussersgoed, Eekstraat 7

[2] Jan Jansen woont op De Hof te Rha, Prinsenmaatweg 10. De bewoners anno 2014 zijn rechtstreekse afstammelingen van hem.

[3] De brug over de Kleine Beek in de J.F. Oltmansstraat

[4] De brug in deze zelfde straat over de Grote Beek

[5] Een marke is een collectief van grotere boeren die gezamenlijk het beheer en gebruik van hun gemeenschappelijke gronden reguleren. In 1834 is de marke van Rha verdeeld onder de eigenaren. Daarmee kwam er een eind aan het gezamenlijke bezit.

[6] Deze familie Medse, later Metz genaamd, woont op Rodenburg, Rhabergseweg 9, en wel van ca. 1600 tot ca. 2000.

[7] Deze tak van de familie Harenberg woonde op Harenberg, Schooldijk 6, Baak

01. De Dollemansstraat in Baak

De Dollemansstraat is een zijstraat van de Zutphen-Emmerikseweg en ligt tussen Baak en Toldijk in de Achterhoek. Waar zou deze straatnaam vandaan komen? Van de nabijgelegen Toverstraat weten we dat er vroeger werd getoverd (naar men zegt). Woonde er aan de Dollemansstraat mogelijk een dolle man?

Jan Dolman

Onderzoek leert dat de straat is genoemd naar mijn stiefvoorvader Jan Dolman (1774-1857). Of hij ‘dol’ was, weten we niet. Wel dat hij zelf vindt dat hij eigenlijk Dolleman heet. Steeds wordt hij in de diverse aktes Dolman genoemd, maar pas als hij in 1832 op 58-jarige leeftijd hertrouwt met Johanna Hiddink (1780-1844), vindt hij het tijd er werk van te maken. In de huwelijksakte laat hij noteren dat zijn naam ‘verkeerd Dolman is gespeld’.

‘verkeerd Dolman is gespeld’ (28-04-1832)

Jan Dolman komt uit Spankeren. Zijn familienaam vindt mogelijk zijn oorsprong in die van de Dollemanshoeve. Deze ligt in de Fraterwaard, ten noorden van Doesburg. Die naam zal op zijn beurt afkomstig zijn van een veerman die klanten de IJssel overzette met een boot met (roei)dollen. Zo'n veerman werd wel dol(le)man genoemd.
In Spankeren is Jan dienstknecht tot hij in 1826, 52-jaar oud, als ongetrouwde man de IJssel oversteekt naar Toldijk om te trouwen met mijn voormoeder, de 39-jarige Teuntje Eggink (1787-1831), weduwe van Evert Jan Garritsen Hartman (1752-1825). Hij trekt bij haar in op de Hartenplaats, Schiphorsterstraat 1 en neemt haar de zorg voor de boerderij en bijbehorende olierosmolen uit handen. Of hij daar ervaring mee heeft, is de vraag. Het woord ‘dienstknecht’ doet niet denken aan boerenwerk.

Ook zal hij zich bemoeid hebben met de opvoeding van mijn toen 11-jarige voorvader Teunis Hartman.

Boerderij De Hartenplaats en de olierosmolen in Toldijk

De Hartenplaats met bijbehorende olierosmolen, ofwel paardenoliemolen, wordt op dat moment al zo’n 55 jaar door mijn voorouders gepacht. Ten tijde van Jans huwelijk met Teuntje kóópt het paar (alleen) de molen.

Olierosmolen (foto van een schilderij, bron: www.molenechos.org)

In een oliemolen wordt door een olieslager olie uit oliehoudende zaden ‘geslagen’, uit bijvoorbeeld raapzaad, koolzaad en lijnzaad. Raapzaad en koolzaad zijn planten uit de kruisbloemenfamilie. Lijnzaad is het zaad van vlas. De olie werd gebruikt voor bakken en braden, als brandstof voor olielampjes en voor het maken van zeep en verf.. 

De molen zal in een schuur gestaan hebben. Een olierosmolen bestaat uit een verhoogd rond plateau waarover twee grote, rechtopstaande molenstenen bewogen worden. Een paard (ros) trekt die stenen voort, waarbij de molenstenen met hun druk de zaden pletten. Het molenpaard loopt daarbij dus steeds rondjes. Vervolgens wordt de olie uit het geplette zaad ‘geslagen’ met zware houten hamers. Ook deze hamers worden door hetzelfde paard aangedreven. De beweging van het ronde plateau waarop de stenen staan, wordt via een as tevens overgebracht naar dit slagmechaniek (niet te zien op de foto). De zo verkregen olie wordt opgevangen in een bak.

Veel olieslagers werden doof door het enorme lawaai dat de slaghamers bij het neerkomen maken. Misschien gold dat ook voor mijn voorvaders Evert Jan Garritsen Hartman (1752-1825) en zijn vader Gerrit Evers (ca. 1713-1783).

De verhuizing naar Baak

Zes jaar na hun huwelijk sterft voormoeder Teuntje Eggink. Jan Dolman hertrouwt met Johanna Hiddink, weduwe van Garrit Harenberg (1767-1813). Zij woont onder Baak op een boerderij (huidig adres: Dollemansstraat 12) die vele namen heeft gekend: Aan ‘t Hecke, Helmichstede, Tunis Lambertsplaats en Zuitveen. De eerste naam duidt op het feit dat de boerderij bij één van de hekken stond die toegang gaven tot de toenmalige Bakermark.

Bij hun huwelijk in 1832 trekt Jan bij Johanna in en neemt zijn inmiddels 16-jarige stiefzoon Teunis Hartman mee. Johanna heeft twee zonen en een dochter. Zo is Jan nu stiefvader van vier kinderen. Ook hier runt hij de boerderij (die na verloop van tijd Dolleman wordt genoemd), maar hij blijft ook de molen in Toldijk bedienen, zo’n 2,5 km. verderop. Stiefzoon Jan Harenberg (1812-1887) wordt door hem ingewijd in het vak van olieslager.

Boerderij Rougoor

Na de dood van Johanna blijft Jan Dolman nog vier jaar bij deze stiefzoon inwonen op de boerderij aan de Dollemansstraat. Dan trekt hij in bij de in de tussentijd getrouwde stiefzoon Teunis Hartman op Rougoor, Holtslagweg 4, Baak.

Ook daar blijft Jan niet. Uiteindelijk sterft hij in 1857, 83 jaar oud, als een van de kostgangers die inwonen bij broodbakker Lambertus Veenendaal aan de Kruisbrinkseweg in Toldijk.

Zo rond de dood van Jan Dolman (1857) verdwijnt de olierosmolen bij de Hartenplaats opeens uit het Kadaster. De plek krijgt de notitie ‘erf’. In dezelfde periode zien we naast boerderij Dolleman in het Bevolkingsregister een nieuw huisnummer verschijnen. Het blijkt een olierosmolen. De molen is niet verdwenen, maar 2,5 km. verhuisd. En stiefzoon Jan Harenberg staat vanaf dan in de boeken met olieslager als beroep.

Jan Dolman heeft slechts 12 jaar op de boerderij gewoond die na verloop van tijd zijn naam is gaan dragen, Dolleman. Kennelijk heeft hij in die periode nogal indruk gemaakt. Zozeer zelfs, dat men later ook de straat naar hem en/of de boerderij genoemd heeft.

Jan kwam met niets en ging met niets. Hij laat geen eigen kinderen na en sterft in een soort logement. Zijn nalatenschap bestaat uit wat ‘klederen en lijfstoebehoren’.

Toch is hij onsterfelijk geworden door een straatnaam in Baak.

Met dank aan Evert de Jonge voor zijn bijdrage aangaande de herkomst van de naam Dol(le)man.
Een andere optie die de ronde doet, is dat de naam Dolleman afstamt van een verkorting van 'de oude man': d'Olde man. Op de Oost-Veluwe werd het stroompje Oude Grift ook geschreven als Dolle Grift.

Meer over Teunis Hartman kun je lezen in
De Toldijkse familie Hartman

Er is van de familietak Hartman ook een uitgebreidere beschrijving beschikbaar (circa 52 pagina's incl. broers en zussen). Interesse? Laat het me weten. Ik stuur je dat digitale document graag (kosteloos) per mail toe.

Genealogische noot

Mijn afstamming van Teuntje Eggink:

Teuntje Eggink     1814 x (1) Evert Jan Garritsen Hartman

                             1826 x (2) Jan Dolman

Teunis Garritsen Hartman  1842 x Johanna Pennekamp

Tonia Johanna Hartman     1868 x Arend Gerhard Garritsen

Harmen Garritsen               1906 x Aleida Berendina ten Broek

Marinus Garritsen               1939 x Gerrie Busser

Alice Garritsen

Bronnen

• Bevolkingsregister enzovoort
• Pater Jan Koekkoek c.c.sp., De Heerlijkheid Baak, Doetinchem 2002, p. 368 (de diverse namen van boerderij Dolleman)
• Nederlands Openluchtmuseum Arnhem (werking van de olierosmolen)

Eerdere versies van dit artikel verschenen in:

• De Zwerfsteen, periodieke uitgave van de Historische Vereniging Steenderen, 2014-2
• OTGB - Oostgelders Tijdschrift voor Genealogie en Boerderijonderzoek, 2015-4
• Veluwse Geslachten - Tijdschrift van de Vereniging Veluwse Geslachten, 2018-4