01. De Dollemansstraat in Baak

De Dollemansstraat is een zijstraat van de Zutphen-Emmerikseweg en ligt tussen Baak en Toldijk in de Achterhoek. Waar zou deze straatnaam vandaan komen? Van de nabijgelegen Toverstraat weten we dat er vroeger werd getoverd (naar men zegt). Woonde er aan de Dollemansstraat mogelijk een dolle man?

Jan Dolman

Onderzoek leert dat de straat is genoemd naar mijn stiefvoorvader Jan Dolman (1774-1857). Of hij ‘dol’ was, weten we niet. Wel dat hij zelf vindt dat hij eigenlijk Dolleman heet. Steeds wordt hij in de diverse aktes Dolman genoemd, maar pas als hij in 1832 op 58-jarige leeftijd hertrouwt met Johanna Hiddink (1780-1844), vindt hij het tijd er werk van te maken. In de huwelijksakte laat hij noteren dat zijn naam ‘verkeerd Dolman is gespeld’.

‘verkeerd Dolman is gespeld’ (28-04-1832)

Jan Dolman komt uit Spankeren. Zijn familienaam vindt mogelijk zijn oorsprong in die van de Dollemanshoeve. Deze ligt in de Fraterwaard, ten noorden van Doesburg. Die naam zal op zijn beurt afkomstig zijn van een veerman die klanten de IJssel overzette met een boot met (roei)dollen. Zo'n veerman werd wel dol(le)man genoemd.
In Spankeren is Jan dienstknecht tot hij in 1826, 52-jaar oud, als ongetrouwde man de IJssel oversteekt naar Toldijk om te trouwen met mijn voormoeder, de 39-jarige Teuntje Eggink (1787-1831), weduwe van Evert Jan Garritsen Hartman (1752-1825). Hij trekt bij haar in op de Hartenplaats, Schiphorsterstraat 1 en neemt haar de zorg voor de boerderij en bijbehorende olierosmolen uit handen. Of hij daar ervaring mee heeft, is de vraag. Het woord ‘dienstknecht’ doet niet denken aan boerenwerk.

Ook zal hij zich bemoeid hebben met de opvoeding van mijn toen 11-jarige voorvader Teunis Hartman.

Boerderij De Hartenplaats en de olierosmolen in Toldijk

De Hartenplaats met bijbehorende olierosmolen, ofwel paardenoliemolen, wordt op dat moment al zo’n 55 jaar door mijn voorouders gepacht. Ten tijde van Jans huwelijk met Teuntje kóópt het paar (alleen) de molen.

Olierosmolen (foto van een schilderij, bron: www.molenechos.org)

In een oliemolen wordt door een olieslager olie uit oliehoudende zaden ‘geslagen’, uit bijvoorbeeld raapzaad, koolzaad en lijnzaad. Raapzaad en koolzaad zijn planten uit de kruisbloemenfamilie. Lijnzaad is het zaad van vlas. De olie werd gebruikt voor bakken en braden, als brandstof voor olielampjes en voor het maken van zeep en verf.. 

De molen zal in een schuur gestaan hebben. Een olierosmolen bestaat uit een verhoogd rond plateau waarover twee grote, rechtopstaande molenstenen bewogen worden. Een paard (ros) trekt die stenen voort, waarbij de molenstenen met hun druk de zaden pletten. Het molenpaard loopt daarbij dus steeds rondjes. Vervolgens wordt de olie uit het geplette zaad ‘geslagen’ met zware houten hamers. Ook deze hamers worden door hetzelfde paard aangedreven. De beweging van het ronde plateau waarop de stenen staan, wordt via een as tevens overgebracht naar dit slagmechaniek (niet te zien op de foto). De zo verkregen olie wordt opgevangen in een bak.

Veel olieslagers werden doof door het enorme lawaai dat de slaghamers bij het neerkomen maken. Misschien gold dat ook voor mijn voorvaders Evert Jan Garritsen Hartman (1752-1825) en zijn vader Gerrit Evers (ca. 1713-1783).

De verhuizing naar Baak

Zes jaar na hun huwelijk sterft voormoeder Teuntje Eggink. Jan Dolman hertrouwt met Johanna Hiddink, weduwe van Garrit Harenberg (1767-1813). Zij woont onder Baak op een boerderij (huidig adres: Dollemansstraat 12) die vele namen heeft gekend: Aan ‘t Hecke, Helmichstede, Tunis Lambertsplaats en Zuitveen. De eerste naam duidt op het feit dat de boerderij bij één van de hekken stond die toegang gaven tot de toenmalige Bakermark.

Bij hun huwelijk in 1832 trekt Jan bij Johanna in en neemt zijn inmiddels 16-jarige stiefzoon Teunis Hartman mee. Johanna heeft twee zonen en een dochter. Zo is Jan nu stiefvader van vier kinderen. Ook hier runt hij de boerderij (die na verloop van tijd Dolleman wordt genoemd), maar hij blijft ook de molen in Toldijk bedienen, zo’n 2,5 km. verderop. Stiefzoon Jan Harenberg (1812-1887) wordt door hem ingewijd in het vak van olieslager.

Boerderij Rougoor

Na de dood van Johanna blijft Jan Dolman nog vier jaar bij deze stiefzoon inwonen op de boerderij aan de Dollemansstraat. Dan trekt hij in bij de in de tussentijd getrouwde stiefzoon Teunis Hartman op Rougoor, Holtslagweg 4, Baak.

Ook daar blijft Jan niet. Uiteindelijk sterft hij in 1857, 83 jaar oud, als een van de kostgangers die inwonen bij broodbakker Lambertus Veenendaal aan de Kruisbrinkseweg in Toldijk.

Zo rond de dood van Jan Dolman (1857) verdwijnt de olierosmolen bij de Hartenplaats opeens uit het Kadaster. De plek krijgt de notitie ‘erf’. In dezelfde periode zien we naast boerderij Dolleman in het Bevolkingsregister een nieuw huisnummer verschijnen. Het blijkt een olierosmolen. De molen is niet verdwenen, maar 2,5 km. verhuisd. En stiefzoon Jan Harenberg staat vanaf dan in de boeken met olieslager als beroep.

Jan Dolman heeft slechts 12 jaar op de boerderij gewoond die na verloop van tijd zijn naam is gaan dragen, Dolleman. Kennelijk heeft hij in die periode nogal indruk gemaakt. Zozeer zelfs, dat men later ook de straat naar hem en/of de boerderij genoemd heeft.

Jan kwam met niets en ging met niets. Hij laat geen eigen kinderen na en sterft in een soort logement. Zijn nalatenschap bestaat uit wat ‘klederen en lijfstoebehoren’.

Toch is hij onsterfelijk geworden door een straatnaam in Baak.

Met dank aan Evert de Jonge voor zijn bijdrage aangaande de herkomst van de naam Dol(le)man.
Een andere optie die de ronde doet, is dat de naam Dolleman afstamt van een verkorting van 'de oude man': d'Olde man. Op de Oost-Veluwe werd het stroompje Oude Grift ook geschreven als Dolle Grift.

Meer over Teunis Hartman kun je lezen in
De Toldijkse familie Hartman

Er is van de familietak Hartman ook een uitgebreidere beschrijving beschikbaar (circa 52 pagina's incl. broers en zussen). Interesse? Laat het me weten. Ik stuur je dat digitale document graag (kosteloos) per mail toe.

Genealogische noot

Mijn afstamming van Teuntje Eggink:

Teuntje Eggink     1814 x (1) Evert Jan Garritsen Hartman

                             1826 x (2) Jan Dolman

Teunis Garritsen Hartman  1842 x Johanna Pennekamp

Tonia Johanna Hartman     1868 x Arend Gerhard Garritsen

Harmen Garritsen               1906 x Aleida Berendina ten Broek

Marinus Garritsen               1939 x Gerrie Busser

Alice Garritsen

Bronnen

• Bevolkingsregister enzovoort
• Pater Jan Koekkoek c.c.sp., De Heerlijkheid Baak, Doetinchem 2002, p. 368 (de diverse namen van boerderij Dolleman)
• Nederlands Openluchtmuseum Arnhem (werking van de olierosmolen)

Eerdere versies van dit artikel verschenen in:

• De Zwerfsteen, periodieke uitgave van de Historische Vereniging Steenderen, 2014-2
• OTGB - Oostgelders Tijdschrift voor Genealogie en Boerderijonderzoek, 2015-4
• Veluwse Geslachten - Tijdschrift van de Vereniging Veluwse Geslachten, 2018-4

00. Het product Nico Kwakman

In 2008 publiceerde ik het boek

Het product Nico Kwakman
Negentig jaar na de ontruiming geboren, toch nog voor 87,5% een zoon van Schokland

Inmiddels is het boek uitverkocht. De uitgave (334 pagina’s) is nu kosteloos digitaal beschikbaar. Stuur me een bericht via de invulvelden in de rechterkolom hiernaast en ik mail je het bestand.

Het boek gaat over de voorouders van mijn man, die voor een zeer groot deel op het eiland Schokland hebben gewoond. Daarbij gaat het niet alleen over hun namen en data, maar ook over hun achtergrond en belevenissen. En ook gaat het over het eiland zelf en de omstandigheden daar. En over de voortzetting van hun leven na de ontruiming in 1859.

Het zullen ook de verhalen zijn van de voorouders van vele anderen, want er werd vaak onderling getrouwd.
De familienamen van Nico’s voorouders zijn (in alfabetische volgorde):

Bape; Bien; Boer, de; Broodbakker; Corjanus; Diender; Dierkes; Holsappel; Jongsma; Karel; Klappe; Kok; Konter; Koridon; Kwakman; Molen, van der; Mommendé; Net; Ouderling; Schoon; Sul/Scholten/Scholtus; Toeter; Visser

Afbeelding van een kwak: de VD34

Om een idee te geven van de inhoud van het boek, volgt hieronder een overzicht

DEEL 1 DE VOOROUDERS

1.1   Herkomst van de naam Kwakman 1 

1.2 De territoriale herkomst van (de voorouders van) Nico 1
1.2.1 Schokland 2
1.2.2 Merzen (Duitsland) 3
1.2.3 Samenvatting 3

1.3 De onderlinge bloedverwantschap van Nico’s voorouders 4
1.3.1 Schokland, een hechte gemeenschap 4
1.3.2 Voor- en nadelen van inteelt 5
1.3.3 Meervoudig voorouderschap 6
1.3.4 Hoe bijna al Nico’s overgrootouders afstammen van hetzelfde ouderpaar 7
1.3.5 Nog twee voorbeelden van meervoudig ouderschap 9
1.3.6 Dispensatie wegens bloedverwantschap 11

1.4 Moetjes 13
1.4.1 De meest sprekende gevallen 15
1.4.2 Totaaloverzicht van de moetjes 16

1.5 Het aantal kinderen per gezin 16

1.6 Hoe vaak Nico afstamt van het oudste kind in een gezin 20

1.7 Hertrouwen na overlijden 21

1.8 Uitgeoefende beroepen en andere functies 23
1.8.1 Visser 23
1.8.2 Door deze vissers gebruikte scheepstypen 30
1.8.3 Andere beroepen 32
1.8.4 Vrouw en beroep 36
1.8.5 Niet-beroepsmatige maatschappelijke functies 37
1.8.6 Samenvatting van de beroepen en andere functies 39

1.9 Kattekwaad, vandalisme, criminaliteit 40
1.9.1 De Schokker kermis tijdens de pinksterweek (1749) 40
1.9.2 Zinloos geweld (1801) 41
1.9.3 Opgelicht bij het afleveren van turf (1802) 43
1.9.4 Omkoping van de schout 44
1.9.5 Diefstal van een zakhorloge (1852) 44
1.9.6 Een maand gevangenisstraf (1857) 45 VI

1.10 Godsdienst 46
1.10.1 De Reformatie en de rooms-katholieken op Emmeloord (Schokland) 46
1.10.2 Niet gereformeerd en toch trouwen in de gereformeerde kerk 49
1.10.3 De R.-K. kerk op Emmeloord (Schokland) 51
1.10.4 (Innerlijke) strijd bij voorouders tussen rooms-katholiek en gereformeerd 53

1.11 Wonen 59
1.11.1 Wonen op Schokland 59
1.11.2 Voorouders op Ens 61
1.11.3 Eigendom van de woningen op Schokland in 1832 61
1.11.4 Branden op Schokland 68
1.11.5 Volendam, plaats van herkomst van de stamvader van de Schokker Kwakmannen 69
1.11.6 De ontruiming in 1859 - Waarheen de Schokker voorouders verhuizen 70
1.11.7 Naar Vollenhove 70
1.11.8 Naar Kampen 72
1.11.9 Het Fort in Vollenhove 74
1.11.10 Overzicht van alle voorouders van wie we nadere adresgegevens kennen 76

1.12 Familienamen en voornamen 83
1.12.1 Familienamen van voorouders die ‘altijd’ op Schokland gewoond hebben en hun betekenissen 84
1.12.2 Familienamen uit Volendam 88
1.12.3 Duitse familienamen 88
1.12.4 Familienamen van elders 88
1.12.5 Bijnamen 89
1.12.6 Voornamen 91
1.12.7 Naamtrekkerij 91

1.13 Hoe oud Nico’s voorouders werden en hoe ze kwamen te overlijden 92
1.13.1 Zeer oude voorouders 92
1.13.2 Gestorven in of kort na het kraambed 96
1.13.3 Jong gestorven voorouders 97
1.13.4 Tijdens epidemieën gestorven voorouders 100
1.13.5 Verdronken voorouders 101
1.13.6 Een bijzonder overlijden 105
1.13.7 Een triest verhaal met medische raadsels 106

1.14 Nalatenschappen 107
1.14.1 De familie De Boer/Kwakman 107
1.14.2 Onverdeelde boedels 109

1.15 Een bijzonder aandenken 110

1.16 Het kerkhof op Emmeloord (Schokland) 111 VII

DEEL 2 SCHOKLAND

2.1 Het eiland Schokland 115 2.2 De naam Schokland 120

2.3 De Schokker buurten Emmeloord en Ens 122

2.4 De verbinding tussen Emmeloord en Ens 124

2.5 Het openbaar bestuur op Schokland 126
2.5.1 Historisch overzicht 126
2.5.2 Bij dit bestuur betrokken voorouders 129
2.5.3 Samenvatting van de genetische invloed van de besproken personen op Nico 146
2.5.4 Invoering van de registratie tijdens de Franse overheersing 146
2.5.5 De bevolking, de overheid en de bescherming van het eiland 148

2.6 Wetten en regels op Schokland 149
2.6.1. Regels uit 1641 149
2.6.2 Wetten en regels vanaf 1800 150
2.6.3 Het huren en verhuren van knechten 153

2.7 Schokker handmerken 155

2.8 De economische situatie op Schokland door de eeuwen heen 157
2.8.1 Bedrijvigheid tot circa 1800 157
2.8.2 De visserij en de Engels-Franse oorlog 159
2.8.3 Belasting op rundvee 159
2.8.4 Jan (Bruinsen) Bien opgeroepen voor de zeedienst 160
2.8.5 De verpachting van het rietgewas in 1851 162
2.8.6 De calicotweverij 163
2.8.7 De economische situatie tijdens de laatste periode 164

2.9 Menselijk leed tussen 1800 en 1859 op een rij 167

2.10 De ontruiming van Schokland 168
2.10.1 1855 - De ontruiming van de Zuidert 168
2.10.2 1859 - De ontruiming van heel Schokland 169

2.11 Schokland na 1859 170

2.12 Schokland ruim een eeuw later 172 VIII

DEEL 3 IN BEWEGING

3.1  Van Merzen (Duitsland) naar de Leeuwte (Sint Jansklooster) 176
3.1.1 Nico’s Duitse betovergrootouders 176
3.1.2 Korte schets van Merzen 178
3.1.3 De emigratie naar Nederland 182
3.1.4 De immigratie van Duitsers rond 1850 183

3.2 Vanaf 1850 – Het leven in en rond Vollenhove 183
3.2.1 Korte schets van het verleden van Vollenhove 183
3.2.2 Kleding van de vissers 187
3.2.3 Eten aan boord 187
3.2.4 De veenderij van de familie Dierkes 187

3.3 Vanaf 1885 – Nico’s grootouders 190
3.3.1 Grootouders Kwakman 190
3.3.2 Grootouders Dierkes 192

3.4 Vanaf 1925 – Nico’s ouders 192

NAWOORD 195

GERAADPLEEGDE BRONNEN 196

BIJLAGEN

I De familienamen op het hekwerk rond de voormalige begraafplaats op Emmeloord 197
II R.K. Trouwboek Schokland 1812-1851 201
III De kwartierstaat 211
IV Konters met een Achterhoekse voorvader 327

PERSONENREGISTER 328

Voorouders zonder familienaam 328
Voorouders met familienaam 330