28. De veermannen van het Bronkhorsterveer vanaf 1696

Nu het Bronkhorsterveer zich in stormachtig weer bevindt, moet ik denken aan mijn voorvaders Arend Jansen en Garrit Arends. Zij bemanden deze pont van 1716 tot 1752 en zijn daarmee verre voorgangers van Dirk Wijers, de huidige veerman die definitief voor anker wil gaan.
In een boekje over het veer uit 2014 komen de veermannen van na 1800 aan bod. Hier gaan we verder terug. Maar vooral gaat het over de hoofdbrekens die het Arend Jansen kost voordat hij voor de eerste keer van wal kan steken.

Tot 1803 is Bronkhorst eeuwenlang een Heerlijkheid. Het grootste deel van Stad en Graafschap Bronkhorst staat onder bestuur van de Heren (en/of Vrouwen) van Bronkhorst. Die familie had er veel eigendommen, en als bestuurders veel macht.
Zo zijn ze ook eigenaar van het Bronkhorsterveer. Het ‘recht van overvaart en visserij’ wordt door hen verpacht, samen met het bijbehorende veerhuis annex herberg en boerderij.
Het veerhuis lag hoog boven de IJssel, maar zelfs dan kwam ’s winters het rivierwater soms tot aan de drempel. Tegelijkertijd zorgde dit voor een prachtig uitzicht over rivier en uiterwaarden. In mei 1945 is het gebouw door oorlogsgeweld vernield. Tot dat moment had het nog steeds een volledige vergunning. De huidige boerderij van de veerman op die plek dateert van 1952.

Schilderij van veerhuis en steenfabriek, eigendom van Dirk Wijers [foto: Wim Knaake]

Veerman Rijk Wessels
De oudste veerman die wij vonden, is Rijk Wessels. Maar zeker is dat het veer al veel langer vaart.
Hij trouwt in 1695 met Anneken Reijnts uit Steenderen. Rijk zelf komt uit Baak. Daarmee kunnen we aannemen dat hij de pacht van het veer niet van een van hun ouders heeft overgenomen.
Uiterlijk bij aanvang van vaarseizoen 1696 begint hij aan zijn eerste pachttermijn. Dat leiden we af uit de doopinschrijving van hun oudste kind: ‘op ’t Bronckhorsterveer’.e zou het gezien zijn voornaam niet zeggen, maar op financieel gebied is het niet steeds rozengeur en maneschijn. Rijk leent meerdere keren geld. Maar desondanks bezit hij op enig moment een eigen huis en hof in Bronkhorst. Het staat naast de tuin van het Gasthuis. Waarschijnlijk verpacht hij het, want zelf zal hij in het veerhuis wonen.

Te huur
Zo’n twintig jaar later, eind 1714, wordt een nieuwe pachter gezocht. De dienstdoende eigenaar op dat moment is ‘Maria gravin van Bronkhorst, prinses van Hessen’.
Arend Jansen uit Steenderen heeft er wel oren naar. Hij heeft trouwplannen en wil voor zijn aanstaande gezin een bestaan opbouwen. Zijn bruid is Grietien Garritsen, dochter uit het herbergiersgeslacht Van Londen dat tot 1797 in Bronkhorst De Gouden Leeuw bestiert. Ze trouwen in 1715.
Samen zullen ze een geolied team vormen: hij vaart de pont en zij kan met de ervaring van thuis de bijbehorende herberg draaiende houden. Daarnaast is er natuurlijk het boerenbedrijf.
Gravin Maria gaat akkoord en Frerik Reijnts, haar zaakwaarnemer, stelt een ‘wettelijke’ overeenkomst op. Daarin wordt bepaald dat Arends pachtperiode ‘drie weken na Sint Peter/Petri 1715 (22 februari 1715)’ zal ingaan, dus zo rond half maart. Dat is dan geregeld.

Veerhuis anno 1801 (Tekening C.R.T. Krayenhoff,
Gelders Archief 0527-1906-4)

Een financiële kwestie
Inmiddels is het 7 maart. De winter is voorbij en het vaarseizoen staat op het punt te beginnen. ‘De tijd van optrekken was naderende en nabij zijnde’, zo staat het in de stukken verwoord. Over een week zal Arends pacht ingaan.
Maar hij vertrouwt het niet. Hij laat de plaatselijke schout (gerechtelijk ambtenaar) bij zaakwaarnemer Frerik Reijnts navragen of de ‘leverantie van de pacht’ wel op de afgesproken datum zal plaatsvinden. Zo niet, dan zal Arend juridische stappen ondernemen.
Waarom zou hij niet op de afspraak vertrouwen? En waarom loopt hij zelf niet even langs?
Misschien wel omdat hij inmiddels weet dat er een financiële kwestie speelt. Vertrekkend veerman Rijk Wessels is achter met zijn pachtbetalingen. Zo had hij op Martini 1713 (11 november 1713) al een bedrag van ruim 50 gulden betaald moeten hebben. Gravin Maria’s zaakwaarnemer Frerik Reijnts blijkt financieel garant voor hem te staan.
Is dit op zich al een vreemde constructie, nog bedenkelijker wordt het door het feit dat Frerik en Rijk zwagers zijn. Hoe dan ook, uiteindelijk zal de gravin haar geld willen hebben.
Maar Frerik belooft plechtig dat alles goed komt.   

Een tweede financiële kwestie
Maar het komt voorlopig nog niet goed. Arends inschatting was juist. Veerman Rijk Wessels blijkt opnieuw achter met betalen: twee pachttermijnen voor ‘het veer en de visserij’ met als vervaldata ‘Martini 1714 en Petri 1715’. Kort voor die eerste datum heeft Rijk nog bij iemand 150 gulden geleend. Met dat geld heeft dus niet zijn schuld afgelost.
De kwestie draalt en Arend staat voorlopig nog op de wal.
Maria van Bronkhorst grijpt nu zelf in. Eind juli 1715 begint ze een rechtszaak tegen haar zaakwaarnemer, die dus tevens borg staat voor Rijk Wessels. Ze moet wel, want de veerman betaalt nog steeds niet. Ze eist dat Frerik Reijnts op z’n laatst op 24 augustus de nog openstaande 31 gulden en 10 stuivers voldoet. Die reageert met te zeggen dat hij er de veerman nogmaals op zal aanspreken.
Maar begin september is er nog steeds niet betaald. Maria kiest daarom voor een verdergaande maatregel. Ze laat beslag leggen op de eigendommen van haar zaakwaarnemer: op zijn inboedel (’de gerakheid des huizes’) en op al zijn vee en boerengereedschappen.
Ook dit helpt niet. Op donderdag 5 december 1715 tenslotte kondigt de Vrouwe van Bronkhorst aan dat ze op de eerstvolgende maandag Freriks spullen openbaar zal verkopen. Althans voor zo veel als nodig om de schulden te voldoen. Zondags zal deze verkoping middels ‘kerkenspraak’ bekend worden gemaakt.
Eeuwenlang was het gebruik om na de dienst buiten bij de kerk alle nieuwsberichten om te roepen. Vrijwel iedereen was daar immers aanwezig. Een ander nieuwsmedium kent men nog niet.

Oud-veerman Rijk Wessels
Nadat Rijk uiteindelijk het veer en veerhuis aan zijn opvolger Arend Jansen heeft overgedragen, gaat hij in zijn eerdergenoemde huis in Bronkhorst wonen.
Maar zijn financiële zorgen zijn nog niet voorbij. Meerdere keren leent hij geld bij ene Trijntje Peurs. Op zeker moment eist zij uiterlijk juni 1723 een bedrag van 300 gulden terug. Rijk ziet in dat dit niet gaat lukken. Daarom biedt hij haar aan om mede-eigenaar van zijn huis te worden. Aldus geschiedt.
Ook na zijn dood duren de problemen voort. In 1727 wordt zijn weduwe geconfronteerd met beslaglegging op het gemaaide koren van een gepacht stuk land. Dit vanwege enkele jaren betalingsachterstand.
Medio 1733 verkopen zijn erfgenamen ook de rest van het huis aan Trijntje Peurs. Daarbij bedingen ze dat Rijks weduwe tot haar overlijden de opkamer mag bewonen.

Veerman Arend Jansen
Het is een raadsel waarom gravin Maria heeft geaccepteerd dat Rijk Wessels ondanks zijn wanbetaling nog een extra jaar blijft varen. Dit terwijl het contract met Arend Jansen al is ingegaan. Mogelijk was ze er niet op tijd van op de hoogte. Haar zaakwaarnemer zal gezien zijn eigen betrokkenheid niet perse alles hebben verteld.
Nu zij de regie heeft gepakt, mogen we echter aannemen dat Arend bij het begin van vaarseizoen 1716 dan toch voor de eerste keer zijn trossen los heeft kunnen gooien. Een jaar later dan afgesproken.
Financieel heeft hij zijn zaakjes beter voor elkaar. Moest zijn voorganger na tien jaar varen nog geld bij zijn moeder lenen: in 1729 kan Arend al een weiland kopen. Al zal de erfenis van zijn schoonouders daar zeker bij hebben geholpen. Weer tien jaar later koopt hij een tweede weiland, en in 1749 verwerft hij Steenweert, een verpachte boerderij. Deze blijft tot 1880 in de familie en stond in Bronkhorst op de plek van de huidige twee percelen Bovenstraat 18 en 20. Dat jaar wordt Steenweert verkocht aan buurman Breukink van het Hoge Huis. Die sloopt het pand zes jaar later.
Maar ondanks alles kon ook Rijk Wessels zich tot na zijn dood een (deels) eigen huis in het stadje permitteren.

Samen met zoon Garrit Arends
Garrit Arends, de rond 1720 geboren zoon van Arend Jansen, werkt aanvankelijk met zijn vader mee. Hij wordt in 1742 zelfs Garrit Veerman genoemd. Eind 1751 trouwt hij met Anna Maria Huetink. Meteen ook stopt hij als veerman (en herbergier).
Ook zijn vader vindt het welletjes, en stopt met overvaren. Daardoor heeft hij na 37 jaar overvaren en tappen nog tien jaar van een welverdiende oude dag kunnen genieten.
Samen verhuizen ze vanuit het veerhuis eerst naar Bronkhorst. Garrits eerste kind wordt daar in 1755 geboren. Per 1756 pachten Garrit en Anna Maria boerderij Steenbergen, Bakerwaardseweg 7, ruim 2 km. buiten het stadje. Daar zal Garrit uiteindelijk in 1808 sterven, circa 88 jaar oud.
Kennelijk trok het boerenleven hem meer dan dat van veerman/tapper. 

 Het veerhuis dat is verwoest in mei 1945 (Ansichtkaart uitgegeven door G.C. van Deventer, Brummen,
druk: La Rivière & Voorhoeve, Zwolle, no. 834) 

Beknopt overzicht van de veermannen van 1696 tot heden
1.       Rijk Wessels x 1695 Anneken Reijnts, veerman van 1696 tot 1716 (zie boven)
2.       Arend Jansen (ca. 1690-1762) x Grietien Garritsen, veerman van 1716 tot 1752. Zoon Garrit Arends (ca. 1720-1808), mede-veerman tot zijn huwelijk eind 1751 met Anna Maria Huetink (ca. 1725-1789) (zie boven)
3.       Hendrik Jacobs x 1750 Willemina Jansen, veerman van 1752 tot 1758
Dit paar houdt het slechts zes jaar vol. Wel zijn ze in Bronkhorst gebleven. In 1771 kopen ze er een  huis in de toenmalige Kruisstraat. 
4.      Garrit (Jan) Starink x Geertruid Evers, veerman per circa 1758
5.    Zijn zoon Jannes Starink (1769-1837) neemt het roer over. Hij trouwt
x (1) 1800 Janna Hamer (1770-1819), geboren in Bronkhorst
x (2) 1825 Metjen Noorman (geb. 1770) uit Brummen, weduwe van landbouwer Jan Reeskamp
Jannes sterft in het veerhuis.
6.       Jannes’ dochter Geertruid Starink (1804-1850). Ze staat vermeld als herbergierster.
x (1) 1831 Willem Klaphekke (1782-1838), oorspronkelijk dienstknecht. Hij komt uit Voorst
x (2) 1839 Jan Willem Wigchers / Wiggers (1810-1846) uit Bronkhorst, van oorsprong metselaar
Weduwe Geertruid verlaat het veer in 1848 en vestigt zich in het stadje.
7.      Hendrik Jan Breukink (1820-1902) x 1848 Steventjen Hogenkamp (1826-1883). Hij is een zoon van Het Hoge Huis, Bovenstraat 12 in Bronkhorst, zij komt van de Grolsplaats in Toldijk. Ze betrekken het veerhuis bij hun huwelijk in 1848. Hendrik Jan wordt omschreven als herbergier, tapper en/of veerman.
Eind 1863, 43 jaar oud, stopt hij en wordt elders in Bronkhorst landbouwer.
8.       Hendrik Jan Spitholt (1829-1902) is fabrieksopzichter bij de nabijgelegen steenfabriek, net als zijn vader. Die vader heet eigenlijk Ruiterkamp, maar heeft die naam in 1826 veranderd in Spitholt. Dat is de naam van zijn moeder, en tevens van de boerderij onder Almen waar hij is opgegroeid. Vanaf eind 1863 is hij (daarnaast) veerman. Dus nog voor zijn eerste huwelijk.
x (1) 1866 Wilhelmina J. Wigchers (1840-1875). Ze is in het veerhuis geboren als dochter van Geertruid Starink (nr. 6).
x (2) 1878 Elsken Pennekamp (1855-1936), geboren in Bronkhorst, tantezegger van Steventjen Hogenkamp (nr. 7)
In 1886 koopt Hendrik Jan zowel veerhuis, veerrechten als de steenfabriek. Daarmee is hij geen pachter meer, maar eigenaar. Hij overlijdt in 1902 in het veerhuis, 71 jaar oud.
9.       Zijn gelijknamige zoon Hendrik Jan Spitholt (1879-1904), kind uit het tweede huwelijk, is veerman/eigenaar tot zijn vroege dood in 1904. Hij sterft slechts twee jaar na zijn vader. Daarna wordt het veer tot het trouwen van zijn zuster Rika in 1907 door een knecht bemand.
10.   Rika Spitholt (1882-1918) x 1907 Gerrit Wijers (1878-1955). Hij is afkomstig van ’t Hof te Olburgen
Gerrit Wijers hertrouwt in 1926 met Mies Veenink (1892-1940) uit Angerlo. Hij is veerman van 1907 tot 1945.
11.   Rika’s zoon Henk Wijers (1915-1954), vrijgezel, veerman van 1945 tot zijn dood in 1954
12.   Henks broer Geert Wijers (1913-1958) x Geurtje den Hartog (1921-2009). Geert erft het veer, maar zal niet zelf varen. Hij is landbouwer in Hien bij Dodewaard (Betuwe). Hij, en later zijn weduwe, verpacht het aan de fam. Koens.
13.   Henks broer Jo Wijers (geb. 1917), jongste broer van Henk en Geert, is daarna veerman/eigenaar tot 1976
14.   Jo’s zoon Dirk Wijers, veerman/eigenaar vanaf 1976

Aan de hand van dit overzicht kunnen we concluderen dat Dirk Wijers’ genetische band met het veer 175 jaar teruggaat, en wel tot 1848 (nr. 7). Dat jaar betrekt Steventje Hogenkamp het veerhuis. Zij is een tante van Elsken Pennekamp, voormoeder van Dirk (nr. 8).  

Foto uit circa 1916. Vlnr Elsken Pennekamp (1855-1936), Henk Wijers (1915-1954), Elly Wijers (1908-2008),
Rika Spitholt (1882-1918), Geert Wijers (1913-1958), Gerrit Wijers (1878-1955)

Eerdere versies van dit artikel verschenen in:
De Zwerfsteen, uitgave van de Historische Vereniging Steenderen (HVS) 2023-02
OTGB - Oostgelders Tijdschrift voor Genealogie en Boerderijonderzoek 2023-03

Meer over boerderij Steenweert kun je lezen via
Boerderij Steenweert in Bronkhorst
En meer over de achtergrond van Grietien Garritsen, de vrouw van veerman Arend Jansen, via
De Van Londens en De Gouden Leeuw in Bronkhorst

Er zijn van de familietakken Garritsen en Van Londen ook een veel uitgebreidere beschrijvingen beschikbaar (circa 73 resp. 13 pagina's incl. broers en zussen). Interesse? Laat het me weten. Ik stuur je dat digitale document graag (kosteloos) per mail toe.

Genealogische noot

Mijn afstamming van het Bronkhorsterveer:

Arend Jansen                        1715 x Grietien Garritsen                

Garrit Arends                         1751 x Anna Maria Huetink

Garrit Garritsen Steenweert  1797 x Catharina Harms Gerritsen

Harmen Garritsen                 1839 x Hendrika Teunissen

Arend Gerhard Garritsen      1868 x  Tonia Johanna Hartman

Harmen Garritsen                 1906 x Aleida Berendina ten Broek

Marinus Garritsen                 1939 x Gerrie Busser

Alice Garritsen

Andere bloedverwanten rond het veer:
Steventjen Hogenkamp is een halfzuster van mijn voormoeder Johanna Pennekamp (nr. 19).

Elsken Pennekamp is een nichtje van deze zelfde Johanna.

Bronnen
Begraafplaatsen.nl
Bevolkingsregister
Delpher.nl
Doop-, trouw- en begraafboeken
Erfgoedcentrum Achterhoek en Liemers (ECAL)
-          Toegang 3020 Rechterlijk Archief Heerlijkheid Bronkhorst
-          Toegang 3021 Rechterlijk Archief Landdrostambt Zutphen
Wiewaswie.nl
Wijers, Dirk, Wim Knaake, Bertus Rietberg, De geschiedenis van het Bronkhorsterveer 2014

04. Boerderij Steenweert in Bronkhorst

Tot 1886 staat aan de rand van Bronkhorst, in de bocht richting het veer, boerderij Steenweert. Het heeft niet veel gescheeld of de naam van deze boerderij was mijn achternaam geweest. En ooit werden de bewoners door de sterke arm het pand uitgezet.

De boerderij stond iets voorbij het welbekende Huis Ophemert oftewel het Hoge Huis. Op het toenmalige perceel staan nu twee boerderijen, met de adressen Bovenstraat 18 en 20. Het Hoge Huis en Steenweert waren van elkaar gescheiden door (restanten van) de oude stadsmuur en de stadsgracht. Waar deze de straat kruisten, stond een van de twee stadspoorten die Bronkhorst ooit kende, de Veerpoort. Steenweert stond dus aan de buitenkant van gracht en poort.

We weten weinig over het pand zelf, alleen dat het gebouwd moet zijn (ver) voor 1749. Mogelijk was het, net als Huis Ophemert, een stenen huis. De naam Steenweert zou kunnen duiden op een ‘stenen wering’, een verdediging tegen het water van de IJssel of tegen andere indringers. De boerderij lag immers bij de toegangsweg tot het stadje.

We weten wel iets over de relatieve waarde van het pand, althans in het jaar 1832. Op de Tarieflijst voor de heffing der grondbelasting van dat jaar valt het huis in klasse 1, de hoogste klasse. Het tarief bedraagt 36 gulden. Ter vergelijking: het Hoge Huis zit ook in deze klasse, maar dan met een tarief van 54 gulden.

Kadasterkaart van Bronkhorst anno 1832. Het perceel met /// is Steenweert met tuin en boomgaard (het huis lag op de hoek), met \\\ het Hoge Huis (huis en tuinen). Ter oriëntatie: het perceel met XXX is De Gouden Leeuw met brouwerij.

De eigenaren

Voorafgaand aan het jaar 1749 is het huis eigendom van ‘frau Geerligs, ook Gertjen Mentink genaamd’ en haar kinderen ‘Willem Mentink, Geerlig Geerligs en hun zuster Berendina’. De woorden ‘huis’ en ‘boerderij’ zijn in die tijd bijna identiek. Er is buiten de steden nauwelijks een huis dat niet tevens een boerderij is.

1749. In juli kopen mijn voorouders Arend Jansen en Grietien Garritsen het pand, dat hier in de koopakte beschreven staat als ‘een huis met twee hoven, één voor en één achter gelegen (…), alhier in deze Bannerie en Graafschap Bronkhorst aan de Veerstraat gelegen’.[1] De Veerstraat is de toenmalige naam van de Bovenstraat.

Arend is de veerman van het Bronkhorsterveer, Grietien de dochter van de herbergier van De Gouden Leeuw. Ze wonen in het Veerhuis.

Meer over deze veerman kun je lezen via de volgende link:

De veermannen van het Bronkhorsterveer vanaf 1696

En over de herberg waar Grietien opgroeide:
De Van Londens en De Gouden Leeuw in Bronkhorst

1762. Arend Jansen is inmiddels overleden. Steenweert is nu gezamenlijk eigendom van voorvader Garrit Arends (ca. 1720-1808) (2/3^e deel) en zijn zuster Johanna Arends (1/3^e deel), zoon en dochter van Arend en Grietien. Garrit is in 1751 getrouwd met mijn voormoeder Anna Maria Huetink (ca. 1725-1789). Eerst is hij ook veerman, maar later kiest hij voor het boerenbestaan. Hij gaat dan echter niet wonen in zijn deels ‘eigen’ huis, maar pacht boerderij Steenbergen (Bakerwaardseweg 7, Bronkhorst). 

Johanna Arends (ca.1715-1785) woont met haar man Otto Huetink (broer van Anna Maria) op de Vree (J.F. Oltmansstraat 17, Steenderen). 

1787. Garrit Arends koopt uit de nalatenschap van zijn inmiddels overleden zuster Johanna haar ‘derde gedeelte van huis, hof, land- en weigrond in en onder Bronkhorst gelegen’. Hij is daarmee nu enig eigenaar.[2]

1808. Garrit Arends overlijdt. Steenweert, hier omschreven als ‘huis en hof  no. 11 Richtershuis’, komt nu in handen van zijn zoon, mijn voorvader Garrit Garritsen (1755-1832).[3] 
Garrit is de enige van de vijf kinderen in het gezin die zijn vader heeft overleefd. In 1797 is hij als 42-jarige getrouwd met de dan 25-jarige Catharina Gerritsen (1772-1851) uit Spankeren. Samen wonen ze op Steenbergen, waarvan ze de pacht van zijn vader hebben overgenomen. Tussen 1810 en 1812 verhuist het gezin echter naar Steenweert. De boerderij die jarenlang verpacht is geweest, wordt vanaf dat moment door de eigenaar zelf betrokken. Wonen en bezit vallen hiermee samen. In het kadaster anno 1832 wordt hij Garrit Garritsen Steenbargen genoemd, naar de boerderij waar hij eerder woonde.

1832. Garrit Garritsen overlijdt op het adres ‘Huis no. 102’[4], de aanduiding van dat moment. Hetzelfde huis dat vanwege de te betalen overdrachtsbelasting in de Memorie van Successie staat die na zijn overlijden is opgemaakt: ‘het huis nr. 102 met erf en zaadberg’. Weduwe Catharina wordt nu enig eigenaar. In 1832 heeft het zojuist ingestelde Kadaster ook voor het eerst kaarten gemaakt waarmee de relatie perceel-eigendom valt te achterhalen. De exacte ligging van het huis wordt daarmee duidelijk.

1832-1851. In 1851, na de dood van moeder Catharina, blijkt dat de derde zoon, Arend Garritsen (1804-1874), ergens in deze periode zijn vaders helft van Steenweert in zijn bezit heeft gekregen. Arend is in 1842 getrouwd met Johanna Gosselink (1811-1864). Zij komt van boerderij Fokkingsbult (Broekstraat 13, Baak). 
Arend is in 1832 niet aanwezig geweest bij de afhandeling van de nalatenschap van zijn vader. Dit omdat hij als schutter van de 'mobiele schutterij' in garnizoen ligt te Bladel (NB). Hij maakt kennelijk deel uit van het leger tijdens en na de Belgische revolutie (1830): de succesvolle opstand van de zuidelijke Nederlanden tegen de Nederlandse overheersing onder koning Willem l, waarna België onafhankelijk wordt. H. Addink schrijft hierover: ‘Op 15 november 1830 zijn tussen de 60 en 70 schutters van hier (= Steenderen) vertrokken wegens het oproer en afvallen der Belgen en hebben met meer andere schutters tot in het voorjaar 1831 in Zutphen gelegen, en zijn toen naar Noord-Brabant vertrokken. Zij zijn 30 augustus 1834 voor het grootste gedeelte met onbepaald verlof teruggekomen, ruim 60 personen, die op de 15e september feestelijk zijn onthaald op brood, boter, kaas en bier.’ (Aantekeningen van oudheden (...), OTGB 1989, p. 29)

1851. Weduwe Catharina sterft. Arend erft nu ook zijn moeders helft van ‘huis, erf en boomgaard (…) in Bronkhorst’. In haar testament uit 1841 heeft Catharina nadrukkelijk bepaald dat ‘haar onroerende goederen niet gevoeglijk tussen alle kinderen kunnen verdeeld worden, (maar dat) het haar begeerte en verlangen is, dat haar zoon Arend (…) in het genot en bezit blijft van haar onverdeelde helft van de (…) onroerende goederen, alsmede haar roerende goederen, uitgezonderd haar kabinet, klederen, lijfstoebehoren en lijfssieraden, goud, zilver en een bed.’ Hopelijk zal dit geen aanleiding zijn geweest tot onmin in de familie. Gelukkig komen de oudste twee zonen ook goed terecht. Beide trouwen een weduwe + boerderij in Toldijk: zoon Garrit wordt boer op de Middelbeek (Zuphen-Emmerikseweg 4) en zoon Harmen, mijn voorvader (nr. 16), op de Grote Hietcole (Hoogstraat 10).

1864. Johanna Gosselink sterft. Haar deel van het gezamenlijke eigendom wordt gërfd door haar vier minderjarige kinderen. Het onroerend goed behelst onder meer ‘de helft van  huis, erf, boomgaard’. Steenweert heeft dan als aanduiding ‘Bronkhorst, Wijk 13, no. 3’

1874. Weduwnaar Arend Garritsen overlijdt. Zijn dan nog drie levende dochters erven zijn deel van Steenweert. De getrouwde dochter Catrina Hendrika (1843-1911) woont dan onder Hengelo. De ongehuwde Gerritjen (1849-1890) en Aleida Johanna (1851-1916) blijven in het huis achter.

1880. Gerritje Garritsen is inmiddels getrouwd en vertrokken naar Warnsveld. Aleida Johanna is dienstbode en zal in 1883 in Zutphen trouwen. Tijd dus om Steenweert van de hand te doen. Koper is buurman Breukink van Huis Ophemert oftewel het Hoge Huis.

1886. Breukink breekt de boerderij af. Het huis moet minimaal zo’n 150 jaar oud zijn geweest, maar mogelijk nog ouder.

Bij de boerderij horen diverse percelen land. Deze lagen niet dichtbij, maar verspreid in de omgeving: bouwland op de Covik en in de Bakerwaard, hooi- en weideland in de Bronkhorsterwaarden, diverse percelen langs de huidige Onderstraat aan de rand van Bronkhorst, en enkele hoven aan de Molenstraat. En dat zonder de tegenwoordige geneugten van de techniek, zoals tractoren.

Detail van de kadasterkaart: nr. 273 is Steenweert, 274 boomgaard en tuin; 271 is Het Hoge Huis

De bewoners (voor zover bekend)

Voor 1750. De eerste ons bekende bewoner is Theodorus Wolterbeek, rechter van Steenderen van 1739 tot aan zijn dood in 1750. Door hem kreeg het huis de naam Richtershuis. Zelfs nog tot in 1808 wordt het huis als zodanig aangeduid. Zo blijft zo’n naam aan een huis kleven.

1752. Isabella Schoonhoven, weduwe Wolterbeek  is na de dood van haar man in het huis blijven wonen. Bij het overlijden van hun zoon Jan in 1752 staat als notitie: ‘overleden in het Richtershuis’.[5]

Zelf sterft ze in maart 1762.

1762. Steenweert wordt gepacht door Gerrit Buenink en Aaltjen Donderwinkel. Eigenaar Arend Jansen blijkt nog 221 gulden pacht van hen tegoed te hebben, maar is inmiddels overleden. Zoon Garrit Arends handelt zijn nalatenschap af. Om ‘reden van genegenheid’ scheldt hij het paar 16 gulden van de schuld kwijt. Het openstaande bedrag wordt alsnog betaald.[6] Hun wordt echter wel de pacht opgezegd.

1763-1770. Met Sint Peter (oftewel 22 februari, de gebruikelijke datum voor pachtwissel) 1763 komen er nieuwe pachters: Sweer Hendriks Harenberg (geb. 1719) en Aaltje Wunnink. Het paar heeft dan drie kleine kinderen. Het vierde zal op Steenweert geboren worden.
Ieder huis heeft zijn kruis en dat is ook hier zeker het geval. Of het onwil is, onvermogen of wat dan ook: deze pachters bezorgen met hun gedrag de eigenaren Garrit Arends en zijn zwager Otto Huetink de nodige hoofdbrekens.

Sweer en Aaltje hebben de boerderij gepacht voor een periode van 6 jaar. In 1769, aan het einde van deze periode, weigeren ze echter te vertrekken. Bovendien hebben ze over de laatste drie, vier jaar hun pacht niet betaald.

‘Hij heeft durven verstouten daar op te blijven’, aldus Garrit voor de rechtbank. In plaats van te betalen en daarna de boerderij te verlaten, heeft Sweer zich gedragen als een ‘onwettige possesseur (eigenaar) en als een halsstarrige detenteur (eigenaar)’. Tja, men gebruikt soms moeilijke woorden, veelal met een Franse achtergrond. Of dit in die tijd gewone spreektaal is of dat alleen de rechter dit soort woorden gebruikt wanneer hij de verslagen schrijft, we weten het niet.

Beide eigenaren hebben ook ‘ontwaard en vernomen dat de voornaamste goederen, zoals paarden en beesten door een heimelijke vervoering bij avond of nacht of door een fraudulente (bedrieglijke)’actie van de boerderij zijn weggevoerd, hoewel ze ‘stilzwijgend’ tot de gepachte goederen behoren, en bovendien nog dat het huis ‘van binnen bijna geheel onder de voet is bewoond, en dat daarvan eveneens met moedwil een woeste plaats is gemaakt, en van den hof een gemene overloop geworden’. Sweer heeft dus ook nog eens stiekem paarden en koeien ontvreemd die eigenlijk van de eigenaren zijn (of waar zij in ieder geval beslag op hebben laten leggen). Van het interieur van het huis en de tuin schijnt ook niet veel meer over te zijn.

De harde hand moet eraan te pas komen

Garrit en Otto zien er dus geen heil meer in, zij zien niet ‘dat enige andere bekwamere (geschiktere) middelen rechtens tot een of ander kunnen bij de hand genomen worden, om aan alle verdere kwade behandelingen en frustraties een einde te maken en om alle verdere schade te voorkomen’ .

Daarom verzoeken ze de rechtbank om Sweer te gelasten met zijn vrouw en kinderen en met zijn spullen ‘huis, erf en goed’ te verlaten. Hoe ‘ongaarne’ ze dit ook doen, voegen ze er aan toe.

De eigenaren verwachten dat de huisuitzetting niet zonder slag of stoot zal verlopen (gezien het gedrag van Sweer), en verzoeken daarom het gerecht hierbij aanwezig te zijn. Ook vragen ze of ‘van te voren (…) de nodige maatregelen kunnen worden genomen om in geval van onwilligheid of frustraties of resistentie (verzet) met de sterke hand’ het gezin uit het huis te kunnen zetten. Kort gezegd: of de ME paraat kan staan.[7]

‘…geheel en al, als een onwettigen possesseur of als een halstarrigen detenteur sig gedraagt…’ (1770)

1785. Pachter is Barend Huetink (ca. 1722-1793) (broer van Anna Maria en Otto). Barend is in 1753 getrouwd met Geertruid Hendriks Wijers (+1791)

ca. 1811. Mijn voorouders Garrit Garritsen en Catharina Gerritsen verhuizen van boerderij Steenbergen naar Steenweert. Vanaf nu tot 1880 vallen bewoning en bezit samen.

Het paar woont nog maar kort op de boerderij als in 1812 de ‘naamsaanneming’ plaatsvindt. Wie nog geen vaste achternaam heeft, wordt verplicht er eentje te kiezen. Zo ook onze Garrit. Dit als gevolg van de invoering van de burgerlijke stand door Napoleon. ‘Garritsen’ is slechts een patroniem, een aanduiding afgeleid van de voornaam van de vader. De familienaam die men op dat moment kiest, kan tot op de dag van vandaag niet zo maar gewijzigd worden. Garrit kiest echter niet Garritsen, maar … Steenweert.

De officiële akte hiervan luidt aldus:

‘Voor ons, Maire (burgemeester) der gemeente van Steenderen[8], canton van Doesburg, arrondissement van Zutphen, departement van de Boven IJssel is verschenen Garrit Garritsen wonende onder Steenderen en heeft verklaard aan te nemen voor familienaam de naam van Steenweert en voor voornaam die van Garrit Garritsen te behouden.

Dat hij heeft vier zoons en drie dochters met de namen (…etc.)

Van al hetwelk wij deze akte hebben opgemaakt en op beide registers hebben ingeschreven, voorts door de comparant (Garrit) na gedane voorlezing met ons getekend binnen Steenderen, 18 november 1812, (ondertekend door) H.W. Rasch.’[9]

Dat we de naam Steenweert hier pas voor het eerst zien, is niet vreemd. Ook de naam van herberg De Gouden Leeuw zag ik nergens in oude documenten. We zien Steenweert nog terug in 1817, in een document waarin Garrit genoemd wordt als lid van de Kerkenraad: ‘G. Garritsen Steenbergen op Steenweert’. ‘Steenbergen’ zal nog stammen uit de jaren die hij op die boerderij gewoond heeft.

Garrits handtekening onder de akte van naamsaanneming uit 1812: Garrit Garritsen Steenweert

Steenweert of toch Garritsen

Maar toen … Wat is er gebeurd? Waardoor wordt zijn officiële achternaam alsnog Garritsen? We weten het niet. Het meest voor de hand ligt, dat die naam zo ingeburgerd is dat de plaatselijke ambtenaar niet aan Steenweert kan wennen. Alles gaat nog met de hand en een vergissing is gauw gemaakt. In 1832 staat Garrit in het Kadaster (ook overheid) als Garrit Garritsen Steenbergen, net als in 1817 bij de Kerkenraad.

Hoe dan ook, Garrit heet bij zijn overlijden in hetzelfde jaar 1832 gewoon weer Garrit Garritsen, evenals zijn nazaten.

In het Bevolkingsregister zien we dat in de periode 1823-1826 op Steenweert - naast het gezin Garritsen en de gebruikelijke komende en gaande knechten en meiden - nog twee andere personen inwonen: Derk Hendrik Seesink, schoolonderwijzer (geboren in 1802 te Arnhem) en Hendrik Hoklein, geboren in 1803 in Düsseldorf, van beroep 'rentm' (rentmeester?) en van religie 'menist' (doopsgezind). Dat laatste is een opvallend gegeven gezien de gereformeerde godsdienst die door alle andere bewoners van het pand wordt aangehangen.

Er is van de familietak Garritsen ook een uitgebreidere beschrijving beschikbaar (73 pagina's incl. broers en zussen). Interesse? Laat het me weten. Ik stuur je dat digitale document graag (kosteloos) per mail toe.

Genealogische noot

Mijn afstamming van boerderij Steenweert:

Arend Jansen                        1715 x Grietien Garritsen                

Garrit Arends                         1751 x Anna Maria Huetink

Garrit Garritsen Steenweert  1797 x Catharina Harms Gerritsen

Harmen Garritsen                 1839 x Hendrika Teunissen

Arend Gerhard Garritsen      1868 x  Tonia Johanna Hartman

Harmen Garritsen                 1906 x Aleida Berendina ten Broek

Marinus Garritsen                 1939 x Gerrie Busser

Alice Garritsen

Eerdere versies van dit artikel verschenen in:

• De Zwerfsteen, periodieke uitgave van de Historische Vereniging Steendern, nr. 2015-4
• OTGB - Oostgelders Tijdschrift voor Genealogie en Boerderijonderzoek, 2016-2

---

[1] ORA Bronkhorst PvB, inv. 3, datum 30-07-1749

[2] Steenderen Tutele 3021/798, datum 02-03-1787

[3] ORA Bronkhorst CVA, inv. 2, datum 02-06-1808

[4] Huisnummers worden in de 19^e eeuw geregeld gewijzigd. In het Bevolkingsregister  1823-1830 is het huisnummer 44.

[5] Overledenen Bronkhorst (RBS 1436.1): 14-03-1752 Rut in de Richtershuis zijn zoon genaamd Jan, begraven (Theodorus Wolterbeek werd Rut genoemd.)

[6] ORA Bronkhorst PvB, inv. 4, datum 25-02-1762

[7] ORA Bronkhorst CVA, inv. 1, data 14-02-1770 en 24-03-1770

[8] Bronkhorst is dan al deel van de gemeente Steenderen.

[9] Nieuw Archief Steenderen (NAS), Aangenomen geslachtsnamen 1812, 0446/1078, akte 66, datum 28-11-1812