20. Een treurig voorval in herberg De Zwaan in Steenderen (1749)

Oudejaarsdag 1749 in Steenderen. Het is een mooie winterdag. Na het middagmaal maakt voorvader Esken Huetink vanuit zijn boerderij een kuiertje naar het dorp, een paar honderd meter verderop. Hij is rond de 65, dus niet meer de jongste. Daarom strijkt hij even neer in ‘het huis waar de Zwaan uithangt’, oftewel herberg De Zwaan, destijds gelegen aan de Dorpsstraat ca. nr 14.
En waarschijnlijk ook voor een praatje en een drankje.
Toevallig komt ook een andere voorvader die dag naar Steenderen, de Hengelose Henricus Eggink. Hij bezoekt er zijn dochter Theodora. Zij is samen met haar man Jurriën Uitermark uitbater van eerdergenoemde herberg die in ieder geval al in 1599 bestaat.
Ook Eggink zal rond de 65 jaar oud zijn geweest.

Esken en Henricus kennen elkaar. Enkele maanden eerder hebben ze elkaar nog getroffen voor de rechtbank in Hengelo. Ze raken aan de praat, maar op een zeker moment neemt het gesprek een minder prettige wending. Volgens de stukken krijgen ze een ‘different’ (een meningsverschil). Dat heeft alles te maken met die rechtszaak. 

Het uithangbord in Steenderen anno nu daar waar ooit café De Zwaan was gevestigd

Henricus Eggink
Net als zijn dochter heeft ook Henricus Eggink een herberg, maar dan in Hengelo (Gld). Een herberg met aanzien, want het is van oudsher de plek waar de heren van de Marke van Hengelo neerstrijken na hun jaarlijkse vergadering in de kerk. En er voor een aardig bedrag verteren. Dat was ook al zo in de tijd dat zijn oom Theodorus Rumpius junior de herberg bestierde.
Van Henricus zelf zijn in het dorp geen sporen meer te vinden. Waar zijn herberg stond, is niet bekend, al weten we dat het in de buurt van de kerk geweest moet zijn. Maar daar waren destijds zo veel herbergen.
Wel kunnen we nog een glimp opvangen van zijn grootvader aan moederskant, de predikant Theodorus Rumpius senior. Zijn naam prijkt tot op de dag van vandaag op de naamlijst van predikanten die hoog in de Remigiuskerk hangt. Met daaronder de naam van diens zoon Henricus, ook predikant, en eveneens een oom van Henricus Eggink. Over deze laatste oom valt het een en ander te vertellen. (Zie daarvoor mijn boek Een beerput die geen doofpot werd)

Naast het bier dat hij brouwt en de brandewijn die hij tapt, heeft Eggink op latere leeftijd meerdere beurdersbaantjes. Veel belastingheffingen worden in die tijd verpacht oftewel aanbesteed. Zo is hij ook ‘pachter van de armenoortjes’. Dat houdt in dat hij alle deuren langs gaat, de armenoortjes bij de mensen int en afdraagt aan de kerk. Dat doet hij niet alleen in Hengelo, maar ook in Steenderen. Een oortje is een munt: het woord leeft nog voort in de uitdrukking ‘het laatste oortje versnoepen’.
Financieel kent Henricus zijn ups en downs. De laatste jaren vooral downs. Een trieste neergang. Zeker voor iemand van wie beide grootvaders destijds op de lijst van rijkste inwoners nog op plaats twee en drie prijkten.

Esken Huetink
Esken is een van de diakens van de Steenderense kerk. In die hoedanigheid heeft hij de verantwoordelijkheid voor de armenoortjes in die plaats. Hij is zijn taak ervoor zorgen dat deze belasting er wordt geïnd, en vervolgens bij de armen terecht komt.
Dit jaar heeft hij lang moeten wachten op de afdracht van het door Henricus opgehaalde geld. Te lang. Op een gegeven moment raakt zijn geduld op. In september 1749 stapt Esken naar de rechtbank in Hengelo en vraagt aan de rechter om Henricus te manen het geld snel af te dragen. Dit op straffe van een verdere rechtsgang. Henricus reageert met te zeggen dat ‘hij niet onwillig is te betalen als de anderen’ (de andere pachters) dat ook zullen doen. Tja.

Oudjaar
Terug naar 31 december 1749, ’s middags zo rond half twee, in herberg De Zwaan te Steenderen. Na de gebruikelijke uitwisseling van beleefdheden en gemeenplaatsen moet Henricus wat van het hart. Het zit hem niet lekker. Hij voelt zich nogal in zijn kuif gepikt door de gerechtelijke stappen die Esken en zijn medediakenen hebben ondernomen en zegt tegen Esken: ‘gij had dat zo sterk niet moeten zo doen’. Oftewel: moest dat nou, zo’n zwaar middel inzetten door mij voor zoiets voor het gerecht te slepen?
Esken reageert met: ‘ik doe het voor de armen’.
Het blijken zijn allerlaatste woorden te zijn. Meteen daarop glijdt zijn pijp uit zijn mond en valt hij dood uit zijn stoel. Een aanwezige getuige heeft Esken nog vastgegrepen en tot Onze Vader gebeden. Dat hielp echter niet, want, zoals deze later verklaart: ‘dat (Esken) zo dood was gebleven’.

'Dat Eggink tegen Huetink hadde gezegd: gij hadt dat zo sterk niet moeten sodoen. Dat Esken Huetink daarop hadde geantwoort: ik doe het voor de armen.'

Waarschijnlijk vanwege het aan Eskens dood voorafgaande ‘different’ is dit gebeuren voor Justitie aanleiding geweest enkele getuigen te horen. Gelukkig maar, want anders hadden wij dit verhaal niet gekend. Zoals viel te verwachten, is voorvader Henricus door de getuigen volledig vrijgepleit van eventuele doodslag.

De familielijnen van bovengenoemde voorvaders komen samen als in 1868 te Steenderen Arend Gerhard Garritsen (1840-1910) en Tonia Johanna Hartman (1847-1911) trouwen. Zij zijn mijn overgrootouders.

Zo zou Eskens pijp er uitgezien kunnen hebben. Op de foto Jacob Alberts Konter (1824-1914)
(bron: Schokker Erf)

                    

Herberg De Zwaan lag aan de Dorpsstraat, op de plek waar nu Supermarkt Aalderink gevestigd is.

Genealogische noot

Mijn afstamming van Esken Huetink

Esken Arends Huetink          1714 x Reindje Jansen

Anna Maria Huetink              1751 x Gerrit Arends

Garrit Garritsen Steenweert  1797 x Catharina Harms Gerritsen

Harmen Garritsen                 1839 x Hendrika Teunissen

Arend Gerhard Garritsen      1868 x  Tonia Johanna Hartman

Harmen Garritsen                 1906 x Aleida Berendina ten Broek

Marinus Garritsen                 1939 x Gerrie Busser

Alice Garritsen

Mijn afstamming van Henricus Eggink
Henricus Jansen Eggink            ca. 1716 x  Megtelt Gielink
Antonius Hendriks Eggink               1749 x  Dersken Garritsen Regelink
Evert Antons Eggink                        1779 x Berendjen Siebelink
Teuntjen Everts Eggink                    1814 x Evert Jan Garritsen Hartman
Teunis Garritsen Hartman                1842 x Johanna Pennekamp
Tonia Johanna Hartman                   1868 x Arend Gerhard Garritsen
Harmen Garritsen                            1906 x Aleida Berendina ten Broek
Marinus Garritsen                            1939 x Gerrie Busser
Alice Garritsen

Eerdere versies van dit artikel zijn verschenen in:

• De Zwerfsteen, periodieke uitgave van de Historische Vereniging Steenderen, 2013-4 (onder de titel Oudjaar 1749)
• OTGB - Oostgelders Tijdschrift voor Genealogie en Boerderijonderzoek 2014-4
• De Olde Kaste, uitgave van de Oudheidkundige Vereniging Hengelo (Gld) 2019-2 (onder de titel Twee voorvaders met een different)

19. Aaltje Bannink laat zich niet verleiden (Hengelo (Gld), 1674)

In het voorjaar van 1674 begint de rust in Hengelo (Gld) enigszins weer te keren. De Franse bezetters zijn uit de Achterhoek verdreven. Zo’n anderhalf jaar waren ze er heer en meester. De bewoners zijn berooid en bestolen achtergebleven. Er heerst honger, en Aaltje Bannink heeft drie kindermonden te voeden. Je zou dus verwachten dat ze de etenswaren die de zoon van de dominee haar aanbiedt, met beide handen aangrijpt. Maar dat is niet het geval.

Op boerderij Kinkelerije
Mijn voorouders Jan Bannink en Aaltje Bannink-Hillebrants wonen even ten zuidoosten van Hengelo (Gld), op een boerderij met de naam Kinkelerije. Deze ligt hemelsbreed niet ver van de toenmalige pastorie. En vaak loopt men hemelsbreed, want men doorkruist simpelweg de velden via een karrenspoor: hek open, hek dicht. Wie achteraan loopt, is de hekkensluiter.

Op een avond, het is al donker, komt domineeszoon Henricus Rumpius de boerderij binnenstappen. Vanonder zijn rok haalt hij een doek tevoorschijn met daarin ‘roggemeel, twee rijmen spek en enige eieren’. Hij vraagt Aaltje die aan te pakken en met hem mee te gaan naar de voormalige pastorie midden in het dorp. Die staat leeg sinds het gezin van de dominee is verhuisd naar een nieuw onderkomen aan de Ruurloseweg (ter hoogte van de nummers 28-30). In dat lege huis wil hij ‘zijn wille’ met haar doen. Haar man zal er niets van merken, zo garandeert hij.
Wat moet het voor Aaltje verleidelijk zijn geweest om er op in te gaan. Maar ze is sterk. Henricus staat niets anders te doen dan af te druipen.
Aaltje zal zo rond de 32 jaar oud zijn geweest, Henricus 19.

Niet de enige vrouw
Later probeert hij het nog een paar keer. Bij zijn laatste poging valt hij haar zelfs om de hals, kust haar en belooft ‘een schepel boekweit’ te brengen. Weer weigert Aaltje. Hengelo kan trots op haar zijn: een vrouw in de zeventiende eeuw die zich niet alleen tegen een man teweer durft te stellen, maar zelfs tegen de zoon van de dominee, van een notabele! Wat mij betreft heeft ze voor haar moed een straatnaam verdiend. Maar … die blijkt er al te zijn 😊.
Aaltje Bannink is niet de enige vrouw die door deze zoon van dominee Theodorus Rumpius is lastiggevallen. Als Henricus later – hij is dan inmiddels zelf predikant in Hengelo - op deze verleidingspogingen wordt aangesproken, doet hij het af als ‘lacherij’. Hij was nog maar een kind, zo zegt hij, nog geen 12 jaar oud! Hoe kun je zoiets dan als kwaadaardig betitelen?
Maar Justitie gaat hier niet in mee en laat Aaltje ondervragen.

De Banninkstraat in Hengelo (foto: Frans Geurtsen, bewerking: Joost van Ommen)

Twee verklaringen
Het is inmiddels 1683 als de rechter aan Aaltje vraagt wat er in 1674 precies is gebeurd. Alles wat iemand in zo’n geval verklaart, wordt genoteerd en later uitgewerkt. Dat kan een dag duren. Vervolgens leest de rechter deze schriftelijke verklaring aan de ondervraagde voor en die laatste tekent daarna voor akkoord. Met zijn handtekening verklaart de ondervraagde tevens onder ede dat het verslag waarheidsgetrouw is.
In dit geval heeft die voorlezing en ondertekening niet plaatsgevonden, want Aaltje is in de tussentijd naar Ruurlo afgereisd om haar ziek geworden moeder te verzorgen. Dat heeft de rechter althans onderaan de tekst genoteerd.
Twee dagen later is Aaltje kennelijk alweer terug uit Ruurlo, want dan wordt ze nogmaals verhoord, maar dit keer op verzoek van de dominee. Het verslag hiervan heeft ze wel ondertekend. Dat deed ze met een ‘mark’, een door haar getekend symbool, want Aaltje kan niet schrijven.
In de tekst staat dat de rechter zijn verslag wel degelijk aan Aaltje en haar man heeft voorgelezen, maar dat ze nogal schrok van wat hij had opgeschreven.
Aaltje: ‘Er stond niet wat ik verteld had. Hij had van alles weggelaten en … toegevoegd. De rechter heeft het gebeurde wel tien keer groter gemaakt dan het in werkelijkheid was. De dominee was destijds nog maar een kleine jongen, moet u bedenken. Het was alleen maar een beetje ‘kinderwerk en lacherij’. Dát heb ik verklaard, maar dát hoorde ik in het verslag niet terug. Daarom heb ik geweigerd de eed af te leggen. Toen heeft de rechter me onder druk gezet en gedwongen om te tekenen. Ik moest wel drie keer ‘grijnen’.
De onderrechter nam het nog voor me op. Hij zei: “Dat zijn oude dingen die achter ons liggen.” De rechter reageerde geïrriteerd: “Waarom verdedigt u dat ongewassen personage.” Hij doelde daarmee op de dominee. Toen ben ik weggegaan.
Later die dag vroeg de rechter me opnieuw om de eed af te leggen. “Doe het voor mij”, zei hij. Maar ik heb het niet gedaan.’

‘Dijet is het marck van Aelteijn Bannijnck’ Het mark is blauw omcirkeld.

De werkelijke waarheid
Maar wat is hier de werkelijke waarheid, wat is er echt gebeurd? Door wie is Aaltje onder druk gezet? Door de rechter of door Henricus Rumpius? Heeft de rechter er een onsje meer van gemaakt? Dacht hij op deze manier een mooie verklaring tegen de dominee te hebben? Want hij is de schandalen waardoor de plaatselijke kerkgemeente geplaagd wordt, meer dan zat. Bovendien: de hogere rechter in Zutphen vertrouwt hem en zal dit verslag daarom ook wel zonder Aaltjes handmark voor waar aannemen. Dus … was Aaltje wel naar haar zieke moeder in Ruurlo?
Of is ze bezweken onder de druk van de dominee? Rumpius is immers fanatiek voor zijn ‘eer, goede naam en faam’ aan het vechten. En ook: hij was destijds 19 jaar. Spreek je dan nog van kinderwerk?
Of, een derde mogelijkheid: Aaltje geneert zich voor wat er is gebeurd. Tijdens de voorlezing is haar man er immers bij?

Naar Zutphen
Begin 1684 wordt Aaltje gedagvaard om bij het (hogere) landdrostengerecht in Zutphen een verklaring te komen afleggen. Een dagvaarding houdt in dat je verplicht bent te verschijnen. Doe je dat niet, dan kan dat een behoorlijke boete opleveren. Aaltje komt echter niet.
Maar na een tweede oproep reist ze op 4 maart wel naar Zutphen, samen met haar man. In die tijd een hele reis.
Haar wordt gevraagd: ‘Waarom bent u de vorige keer niet gekomen?’
Aaltje: ‘Ik moest vlas hekelen voor mijn landheer [de eigenaar van hun boerderij]. Bovendien was mijn kind erg ziek, zo ziek dat het de dag erna gestorven is.’
Helaas kunnen we dit laatste niet controleren.

Ze wordt een derde keer gedagvaard, nu voor 18 maart. Maar op 17 maart, de dag ervoor, klopt de dominee bij Aaltje aan de deur. Hij heeft een brief bij zich.
‘Deze brief komt van de rechtbank’, zo zegt hij, en leest hem voor. Er staat in dat ze morgen niet in Zutphen hoeft te verschijnen. Rumpius voegt er nog aan toe: ‘Ik sta voor alle hinder en schade in.’
Aaltje antwoordt echter kordaat: ‘Maar ik ga wel.’
Op 18 maart gaat ze inderdaad naar Zutphen. Bij de rechtbank aldaar wordt haar gemaand om de waarheid te spreken. Dit ‘op poene van verlos van ziel en zaligheid’. Doet ze dat niet, dan zal ze als straf haar ziel en zaligheid kwijtraken. Dan leest de Zutphense rechter voor wat de Hengelose rechter destijds heeft opgeschreven, en vraagt: ‘Klopt dat?’
‘Ja, dat klopt’, antwoordt ze.
De rechter vraagt dan: ‘Heeft dominee Rumpius u na dat verhoor dronken gevoerd met brandewijn of andere sterke wateren en u zo misleid om een andere verklaring af te leggen?’
Aaltje geeft geen antwoord. Dat zegt genoeg.

Meer over deze vroegere Hengelose predikant kun je lezen in mijn boek Een beerput die geen doofpot werd 

Genealogische noot

Mijn afstamming van Aaltje Bannink
Aaltje (Bannink-) Hillebrants            1665 x Jan Bannink
Hendersken Bannink                       1710 x Roelof Bannink / Hellinger
Janna Bannink                                 1742 x Carel Bannink / Bettink
Mechtelt Bannink                             1775 x Derk Langwerden
Hendrik Jan Langwerden                 1811 x Leida Evers
Aaltje Langwerden                           1864 x Derk Jan Wiltink
Aaltje Wiltink                                    1911 x Berend Busser
Gerrie Busser                                   1939 x Marinus Garritsen
Alice Garritsen

Mijn afstamming van de zus van Henricus Rumpius
Eva Helena Rumpius                       1677 x  Johannes Willems Eggink
Henricus Jansen Eggink            ca. 1716 x  Megtelt Gielink
Antonius Hendriks Eggink               1749 x  Dersken Garritsen Regelink
Evert Antons Eggink                        1779 x Berendjen Siebelink
Teuntjen Everts Eggink                    1814 x Evert Jan Garritsen Hartman
Teunis Garritsen Hartman                1842 x Johanna Pennekamp
Tonia Johanna Hartman                   1868 x Arend Gerhard Garritsen
Harmen Garritsen                            1906 x Aleida Berendina ten Broek
Marinus Garritsen                            1939 x Gerrie Busser
Alice Garritsen

Eerdere versies van dit artikel verschenen in:
De Olde Kaste, tijdschrift van de Oudheidkundige Vereniging Hengelo (Gld) 2021-01
OTGB – Oostgelders Tijdschrift voor Genealogie en Boerderijonderzoek 2021-2

18. De tweede Hengelose beeldenstorm (1677)

In 1517, alweer vijf eeuwen geleden, gaf Luther in het Duitse Wittenberg het startschot tot de Reformatie door 95 stellingen op een kerkdeur te spijkeren. Met dit document uitte hij kritiek op de toenmalige Rooms-Katholieke Kerk. Een groeiend aantal mensen vond dat het er te veel om pracht en praal ging. Ook vond men de structuur van die Kerk te hiërarchisch. En je kon er veel te gemakkelijk je zonden witwassen.

De Hengelose Remigiuskerk

Het nieuwe geloof verspreidt zich gaandeweg. De Nederduits Gereformeerde Kerk[1] verdringt de Rooms-Katholieke. Vanaf 1596 worden in deze contreien de pastoors ontslagen die het katholieke geloof niet voor het gereformeerde willen verruilen. Vanaf dat jaar moet ook korte metten gemaakt worden met het rooms-katholieke erfgoed. Alle paapse[2] objecten moeten uit de kerk verwijderd worden. Alle paapse veren moeten worden afgeschud. Dus vernielt men gezagsgetrouw beelden, altaar en andere zaken. Voor afgoderij is geen plaats meer. Deze actie kennen we onder de naam Beeldenstorm.
Niet lang voor dat jaar 1596 is in Hengelo de allereerste gereformeerde predikant aangetreden. Hij zal nog met eigen ogen de fresco’s gezien hebben die de kerk veel later rijk blijkt te zijn. Niet lang na zijn komst moet hij ze echter laten overschilderen.

De Remigiuskerk wordt opnieuw rooms-katholiek
De rooms-katholieken zijn intussen verbannen naar een ondergronds bestaan. Lange tijd dient een kelder in het nabijgelegen Keijenborg als kerkruimte. Een kleine eeuw later wordt deze verruild voor een zogenaamde schuurkerk, eveneens in Keijenborg. Iets wat dan door de overheid oogluikend wordt toegestaan.
Dan valt in 1672 de Duitse Bommen Berend het Graafschap Zutphen binnen. Franse troepen doen hetzelfde. Het ging er in het oosten van het land hard aan toe. Het jaar is zelfs als Rampjaar in de geschiedenisboeken beland: het volk was redeloos, de regering radeloos en het land reddeloos. Het is het begin van de Hollandse Oorlog (1672-1679).
Aanvankelijk wordt die strijd gewonnen door de Fransen. En daarmee wordt de Franse koning Lodewijk XIV gedurende zo’n anderhalf jaar Hertog van Gelre en Graaf van Zutphen. Als goed katholiek geeft hij het recht op publieke eredienst terug aan zijn geloofsgenoten. En daarmee worden de papen eind augustus 1672 zo’n anderhalf jaar lang weer heer en meester in de Hengelose Remigiuskerk. Daarmee zijn we terug in de situatie van voor de Reformatie.
Nu zijn het de gereformeerden die geen eigen kerk meer hebben. Hen wordt het ook verboden te trouwen of te dopen. Ook hun scholen worden gesloten.
Deze Franse bezetting duurt tot begin 1674. Vanaf dan is de kerk weer van de gereformeerden.

De Remigiuskerk in Hengelo (Gld)

Paaps vandalisme
Het wantrouwen dat de gereformeerden toch al tegen de papen koesteren, wordt door de tijdelijke ‘bezetting’ van hun ‘ware kerk’, nog eens extra aangewakkerd.
De katholieken zelf ervaren het tegendeel. Opnieuw hebben ze afscheid moeten nemen van hun kerk. Weer zijn ze uit het dorp verdreven naar een onofficieel bestaan in Keijenborg.
Mogelijk is frustratie daarover er de oorzaak van dat enkele papen begin november 1677 de Remigiuskerk belagen. Het kerkmeubilair wordt naar buiten gesleept. En wat te zwaar of te groot is om te dragen, zoals het ‘doophuis’, heeft men vernield en in brand gestoken.
Voor de tweede keer is deze kerk daarmee het lijdend voorwerp van een ‘beeldenstorm’. Het is niet onwaarschijnlijk dat daarbij ook de kansel is vernield, en dat de huidige zijn bestaan aan deze paapse actie te danken heeft. Deze preekstoel dateert immers uit de zeventiende eeuw.

Paapse bedreigingen
In deze zelfde periode wordt de gereformeerde Willem Goijcker door de kerkenraad op het matje geroepen. Eerder al is hij door deze raad ‘vermaand’ vanwege het wegblijven uit de kerk, maar dat heeft toen niet geholpen.
Willem weigert echter te verschijnen: “Ik heb daar niet te doen”, zo zegt hij. Hij heeft er niets te zoeken.
Pas later komt het tot een gesprek. Willem wordt daarbij vriendelijk verzocht om samen met zijn huisvrouw weer tot de gereformeerde gemeente terug te keren, de kerk waarvan hij tijdens de Franse bezetting is afgedwaald. Dan vertelt hij wat er werkelijk aan de hand is: “Mijn geloof is niet paaps, maar ik ben bang voor een paar papen. Ze hebben me al een keer behoorlijk te pakken gehad.”
Misschien gaat het wel om dezelfde personen die in de kerk hebben huisgehouden.
De kerkenraad strijkt over zijn hart: “Goed, we zullen u nog wat extra tijd gunnen voor uw ‘wederkering’, maar mocht u dan nog niet naar de kerk komen, dan zullen we ‘voortvaren met uw afsnijding’.” Dan zal men hem als lidmaat schrappen.

Afloop
Tot eind december dat jaar zijn in de kerk geen huwelijken voltrokken. En op de 27e van die maand meteen maar liefst twee, waaronder dat van domineesdochter Eva Rumpius met Johannes Eggink, de zoon van kerkmeester Willem Eggink en predikant te Gendringen (alle drie voorouders van mij). Kennelijk was toen de ergste schade hersteld en zag het er in de kerk weer enigszins toonbaar uit.
De plaatselijke rechter was door het vandalisme zo aangedaan dat hij toezegde de schuldigen op eigen kosten te zullen berechten. Maar ondanks al zijn inspanningen is het hem niet gelukt voldoende betrouwbare getuigen te vinden om er iemand voor te kunnen veroordelen. 

Meer over Johannes Eggink kun je lezen via de volgende link:
De aanstelling van een nieuwe (Hengelose) predikant in Gendringen (1678-1679)

En over het boek over de broer van Eva Rumpius via:
Een beerput die geen dootpot werd 

Genealogische noot
Mijn afstamming van Johannes Eggink en Eva Rumpius
Johannes Willems Eggink                1677 x Eva Helena Rumpius
Henricus Jansen Eggink             ca. 1716 x  Megtelt Gielink
Antonius Hendriks Eggink                1749 x  Dersken Garritsen Regelink
Evert Antons Eggink                         1779 x Berendjen Siebelink
Teuntjen Everts Eggink                    1814 x Evert Jan Garritsen Hartman
Teunis Garritsen Hartman                1842 x Johanna Pennekamp
Tonia Johanna Hartman                   1868 x Arend Gerhard Garritsen
Harmen Garritsen                             1906 x Aleida Berendina ten Broek
Marinus Garritsen                             1939 x Gerrie Busser
Alice Garritsen

Bron o.a.: Toegang 3019 Coll. Retroacta van de Burgerlijke Stand, inv. 912 Trouwboek 1645-1761 incl. lidmatenlijsten en kerkenraadshandelingen (Vindplaats ECAL, Doetinchem)

Een eerdere versie van dit verhaal verscheen in De Olde Kaste 2020-04
------------------------
[1] De latere Nederlandse Hervormde Kerk
[2] Papen is een ander woord voor rooms-katholieken

17. De aanstelling van een nieuwe (Hengelose) predikant in Gendringen (1678-1679)

Dat de aanstelling van een dominee niet altijd van een leien dakje gaat, blijkt wel uit het volgende relaas. Vanwege het vertrek van Henricus Meilingius naar Terborg moet men in Gendringen op zoek naar een opvolger. Inmiddels zijn drie kandidaten genomineerd. Wie van hen zal het worden? Men is het er niet over eens.

Foto 1. De middeleeuwse kerk in Gendringen die in 1830 grotendeels in vlammen opging.

Waarnemer
Als de benoemingsprocedure in Gendringen begint, wordt de post al enige tijd waargenomen door kandidaat-predikant Johannes Eggink uit Hengelo (Gld) (1648-1716), een van mijn voorvaders. Hij is de zoon van de Hengelose kerkmeester en herbergier Willem Eggink.

Zijn opleiding
Johannes bezocht eerst de Illustre School te Deventer, ook wel Latijnse school genoemd, en vergelijkbaar met ons gymnasium. Vanaf al vóór 1150 tot in het jaar 1848 werden daar jongens voorbereid op een religieus ambt of een studie aan een universiteit. De school wordt wel de 'bakermat van het humanisme' genoemd. Ook Desiderius Erasmus (1466-1536) was er leerling. In zijn tijd was Alexander Hegius (1439-1498) er rector. Onder diens leiding is er ook Grieks als schoolvak ingevoerd. Adres: Grote Kerkhof 5. In het gebouw is anno 2024 een hotel gevestigd.

Daarna studeert hij vanaf september 1671 Theologie aan de universiteit van Groningen. Hij woont er amper een jaar als de stad belegerd wordt door de bisschop van Münster, Christoph Bernhard von Galen. Bij ons beter bekend als Bommen Berend. 2000 Groningse soldaten, waaronder 150 studenten, verdedigen de stad tegen 22.000 Duitse aanvallers. Na een maand is de helft van hen bezweken. Ze waren onbeschermd doordat de stad op tijd alle bomen en bossen rondom had verwijderd. Berend druipt af.
Misschien heeft Johannes wel met de studentencompagnie meegevochten. Het zullen hoe dan ook angstige weken zijn geweest.

Na zijn studie
Eind 1675 is Johannes klaar met zijn studie. Kort daarna verzoekt hij de Classis Zutphen - de regionale kerkvergadering - hem als kandidaat-predikant ‘aan te nemen’. Kennelijk wil Johannes graag terug naar zijn geboortestreek. Misschien wel omdat hij dan al een oogje heeft op Eva Helena Rumpius, een dochter van de Hengelose predikant Theodorus Rumpius [1].

Na vertoning van zijn diploma en de betaling van ‘’t pondt’ wordt zijn verzoek ‘groots’ ingewilligd. Zijn toen nog aanstaande schoonvader zal trots geweest zijn.
Vanaf dat moment mag Johannes in de regio als waarnemer aan de slag. Zo komt hij uiteindelijk in Gendringen terecht.
Op 27 december 1677 trouwen Johannes en Eva in de Hengelose Remigiuskerk. Daar ook gaat het paar wonen en wordt een jaar later hun eerste kind geboren. Het zal een heel heen- en weergereis zijn geweest om telkens de 23 km. tussen Hengelo en Gendringen te overbruggen. Maar wellicht had hij een paard tot zijn beschikking.

  

Foto 2. Zijn inschrijving bij de Illustre School te Deventer 

De kandidaten
Kandidaat-predikant Johannes Eggink is een van de drie door de kerkenraad genomineerde kandidaten. De andere zijn de dominees Brantius en Meisenheimer. Die laatste is op dat moment predikant in Griet, een Duitse plaats aan de Rijn tussen Emmerik en Kalkar. De raad spreekt zijn voorkeur uit voor Meisenheimer en maakt deze keuze middels een brief kenbaar aan ‘de hooggrafelijke excellentie’ Albert Oswald Frans (Oswald III), graaf Van den Bergh.
Waarom een brief aan deze graaf? Anders dan tegenwoordig had de overheid in kerkelijke kwesties het laatste woord. Kerk en Staat waren nog geen gescheiden grootheden. En de graaf was destijds de bestuurder van het landdrostambt Bergh, een bannerheerlijkheid in het Graafschap Zutphen. Gendringen was daarbinnen een heerlijkheid.

Onaangenaam persoon
Op voorspraak van de Zutphense Classis wijkt graaf Van den Bergh van deze voordracht van de kerkenraad af: hij kiest voor Johannes Eggink. Daarop stappen enkele van Egginks tegenstanders namens (naar zij zeggen) het grootste deel van de kerkenraad naar de ‘heren inspectoren’[2]. Zij dringen er bij hen ‘met grote onstuimigheid’ op aan om toch vooral Meisenheimer te benoemen. Daarbij brengen ze enkele beschuldigingen tegen Eggink in: er is nogal wat op zijn preken aan te merken, men vindt hem een onaangenaam persoon en het kerkvolk blijft weg.
Vervolgens krijgt Eggink de kans zich tegen deze aantijgingen te verweren. Kennelijk doet hij dat zo overtuigend, dat de kerkenraadsleden al snel in hun schulp kruipen en verklaren dat ze ‘op de persoon van ds. Eggink niet wisten te zeggen’. Ze hebben dus niets op hem aan te merken. Ze voegen eraan toe de beslissing over de benoeming verder aan de Classis over te laten.

Foto 3. Zijn inschrijving als theologiestudent bij de universiteit
 van Groningen dd 19 september 1671 

Voor- en tegenstanders
Dit alles staat in het verslag hiervan dat de inspectoren tijdens een vergadering van de Zutphense Classis inbrengen, een bijeenkomst waarbij ook Egginks schoonvader Rumpius vanwege zijn predikantschap aanwezig is. Hij zal er met gekromde tenen bij hebben gezeten.
Naast alle predikanten uit de regio zijn ook Gendringse voor- en tegenstanders van Egginks benoeming uitgenodigd. Ook zij doen hun zegje.
Eerst komt jonker Otto Vogel toe de Wildt aan het woord. Hij is door ‘excellentie’ Van den Bergh ‘afgezonden’, en verzoekt uit diens naam zo snel mogelijk de benoeming van Eggink te bevestigen. Namens een deel van de kerkenraad doet daarna ouderling Johannes Gunning hetzelfde verzoek.
Vervolgens komen de Gendringse lidmaten Henrik Eekhof en Steven van Amerongen aan het woord. Zij vertegenwoordigen de voorstanders van Meisenheimer. Ze betonen hun ‘grote genegenheid’ voor die predikant, en vragen hem te benoemen. Daarbij overhandigen ze een lijst met de handtekeningen van de ‘meeste ledematen’ van de kerkgemeente Gendringen.
Daarop overwegen de leden van de Classis ‘rijpelijk in de vreze des Heren’ alles wat er zoal gezegd is. Dat brengt hen tot de conclusie dat men misschien wat ‘onvoorzichtig’ is geweest met hun verzoek aan de graaf om de post aan Eggink te gunnen. Toch besluit men verder te gaan met de ingezette benoemingsprocedure van Johannes Eggink.

Geen eerlijke kans
Zodra Meisenheimer hiervan hoort, stapt hij naar de Classis en doet er zijn beklag: “Ik heb geruchten opgevangen dat ik nooit een eerlijke kans op deze vacante post heb gehad. Het schijnt dat men mij sowieso niet als predikant wilde benoemen.”
Meteen ook overlegt hij twee verklaringen. Eentje van de predikant van Kalkar die daarin hoog opgeeft over ‘de stichtelijkheid van Meisenheimers wandel’. En eentje van twee Gendringse kerkenraadsleden: ouderling Salomon Locken en diaken Herman Langeloth. Zij beweren dat ze door inspector Lomeijer van de Classis Zutphen onder druk zijn gezet om niet langer voor de benoeming van Meisenheimer te pleiten.
(Inspector Lomeijer reageert daarop desgevraagd: “Beide heren zijn destijds bij me gekomen om me te raadplegen. Ik vind het ‘gans onbetamelijk’ dat zij nu zo’n draai geven aan wat ik hen toen heb geadviseerd.”)
Meisenheimer voegt er nog aan toe: “Als ik iets verkeerds gedaan mocht hebben, hoop ik te horen wát ik dan precies verkeerd heb gedaan.”
De Classis antwoordt: “Het gaat om dezelfde redenen als die waarom u destijds niet in Zeddam bent benoemd. Toen hebben we u die meegedeeld. Gelijk u zich zoude mogen herinneren.”
(De redenen worden helaas niet vermeld.)
Meisenheimer vraagt nog: “Is die kwestie misschien in der minne bij te leggen? Kan deze niet met de mantel der liefde bedekt worden?”
Het antwoord van de Classis luidt: “Daartoe kunt u zich wenden tot de heren inspectoren.”

Brief na brief
De voorstanders van Egginks benoeming sturen de Classis brief na brief, ondertekend met lange rijen namen. Ze betogen onder meer dat er maximaal acht ‘opposanten’ zijn, die zich echter presenteren alsof ze bijna geheel Gendringen achter zich hebben staan. Dat Egginks tegenstanders beweren dat zijn preken niet goed genoeg zijn, bevreemdt hen zeer. Zij hebben nota bene geweigerd er ook maar eentje aan te horen! Hoe kunnen ze dan oordelen? Nee, ze houden liever vast aan hun ‘vuile passie’. Het is pure vuiligheid. Ze liegen en leveren hem ‘sinistere’ streken. Want iedereen in het dorp spreekt positief over Eggink, hij wordt er ‘gelaudeerd en geprezen’. Ze vinden juist dat hij góed preekt. Ook is men tevreden over zijn leer, en eenieder vindt hem een aangenaam persoon en een eerlijk man. De kerk zit vol, net zo vol als bij de vorige predikant. Het kerkvolk is ‘ouder gewoonte genoegzaam compleet’. Eggink neemt nu al een tijdje waar, waarbij hij ‘grote koude, weer en wind’ trotseert. Bovendien staan Synode en Classis achter zijn benoeming. Ook heeft hij zijn predikantenexamen inmiddels met goed gevolg afgelegd.
Volgens deze voorstanders hebben de ‘malignanten’, de boosaardige tegenstanders van Egginks benoeming, ‘met hem gegeten en gedronken’. Sommigen hebben hem zelfs bij zich thuis uitgenodigd en hem allerhartelijkst bejegend. Daardoor zou je denken dat alles in kannen en kruiken was. Ze hebben hem grote genegenheid betoond, maar achter zijn rug sprak men met een ‘grote valsheid’ over hem. 

Foto 4. Kasteel De Wildt bij Gendringen anno 1743

De Gelderse Synode
In augustus 1678 reizen drie van Egginks tegenstanders – Hendrik Eekhof, Hertgert Jansen en Herman Langeloth – naar de jaarlijkse Gelderse Synode die die maand in Nijmegen gehouden wordt. Ze gaan daar in beroep tegen de beslissing om Eggink te benoemen.
Ze overhandigen er hun ‘credentie’ (geloofsbrieven), waarmee ze laten zien dat ze de ‘brede kerkenraad’ vertegenwoordigen. Ze verklaren dat ze er zowel bij de Classis Zutphen als bij de inspectoren voor hebben gepleit om dominee Meisenheimer aan te stellen. Maar ‘buiten vermoeden en tegen verwachting’ koos men voor ‘ene J. Eggink’.
Daarom vragen ze de Synode die beslissing te ‘annuleren’ en alsnog Meisenheimer te benoemen. Daarmee willen ze echter niets afdoen aan het benoemingsrecht van graaf Van den Bergh, zo voegen ze toe.
Nog tijdens diezelfde meerdaagse Synode komt jonker Vogel namens deze graaf melden dat ‘zijne excellentie niet gezind is’ van de benoeming van Eggink af te zien. De voorstanders van Meisenheimer zeggen dan dat hen niet tegen hun zin een predikant opgedrongen kan worden.

Met droefheid
De Synode beslist uiteindelijk dat een paar van haar leden nader onderzoek zullen doen naar de situatie in Gendringen, en zullen proberen een oplossing te vinden. Maar hoe deze mannen ook hun best doen, hun inspanningen werpen geen vruchten af. Zowel de voor- als tegenstanders van Eggink erkennen niet dat de afgevaardigden tot deze taak gemachtigd zijn.
De Synode hoort hun verslag ‘met droefheid’ aan, en besluit vervolgens nogmaals een paar personen af te vaardigen. Die krijgen de opdracht om naast hun onderzoek in Gendringen ook in gesprek te gaan met zijne grafelijke excellentie. Maar ook zij komen naderhand melden dat ‘tot hun hertelijk leedwezen’ hun pogingen vruchteloos zijn verlopen.

Besluit
Dan neemt de Synode, ‘alles in ’t lange en het brede aangehoord hebbende’ - zowel de standpunten van beide kampen in Gendringen als de Classis Zutphen en de excellentie - een besluit. Dit om ‘verdere zwarigheid’ in Gendringen te voorkomen, en ‘tot bevordering van de welstand, rust en stichting van die bloeiende gemeente’. Het besluit is drieledig:
1.      Er zal nog even gewacht worden met het definitief beroepen van een predikant in Gendringen. In de tussentijd wordt de Classis Zutphen gelast om te proberen Johannes Eggink in een andere plaats te benoemen.
2.      Als dat nodig zou zijn, zal men in naam van de Synode aan graaf Van den Bergh vragen iemand anders te benoemen.
3.      Men verwacht het niet, maar zou de kwestie daarmee niet opgelost zijn, dan worden de Classis Zutphen en de gedeputeerden van de Synode gezamenlijk gemachtigd de zaak tot een goed einde te brengen. En wel op de manier die volgens de ‘kerkelijke ordening’ de beste oplossing voor de kerkgemeente Gendringen is.

Het tij keert
Onbekend is wat er zich in de tussentijd heeft afgespeeld. Feit is dat de eerdergenoemde jonker Otto Vogel – hij woont op kasteel De Wildt bij Gendringen – in december 1678 schrijft dat eens goed onderzocht moet worden waarom de tegenstanders van Eggink zich zo opstellen. Is het vanwege ‘ijverige godzaligheid of uit malitie’, uit kwaadaardigheid? Ook híj lijkt van mening dat zij slechts een zeer kleine minderheid vertegenwoordigen.
En daarmee is Johannes Eggink tóch weer in beeld voor een benoeming in Gendringen. Vogel dringt er namens de kerkenraad bij zowel de grafelijke excellentie, als de Christelijke Synode en de Classis op aan om hem alsnog te benoemen. De heren worden daarbij uitgenodigd zelf eens naar een preek van hem te komen luisteren en met eigen ogen te zien hoeveel volk er dan in de kerk aanwezig is.
Ook gaat jonker Vogel met de opposanten in gesprek. Na lang heen-en-weer-gepraat beloven die uiteindelijk Eggink alsnog te accepteren. Daarmee zijn de gemoederen dan toch nog bedaard. Johannes Eggink wordt benoemd. De classisvergadering laat erbij aantekenen dat men had gewenst dat een en ander ‘in zachter termen gesteld’ zou zijn geweest.
In het verslag van de volgende Synode, die van augustus 1679, is niet opgetekend hoe een en ander verder is verlopen. Egginks naam wordt alleen genoemd in het gebruikelijke overzicht van de personeelsmutaties in het afgelopen jaar: ‘Ingekomen D. Joh. Eggink, vdm tot Gendringen’.
De redenen waarom de Classis Meisenheimer niet als predikant wil, moeten wel zwaarwegend geweest zijn, want ze waren niet ‘in der minne bij te leggen’. In het Classicael Register, een overzicht per kerkgemeente van alle predikanten die ooit in de Classis Zutphen hebben gediend, is zijn naam niet terug te vinden. In die regio heeft hij dus waarschijnlijk nooit een aanstelling gehad.
De derde kandidaat, dominee Brantius, is niet meer genoemd. Hij zal meteen al in het begin afgewezen zijn.

              Foto 5. Een deel van de Gendringse predikanten
 door de jaren heen 

Zwakheid van zijn stem
Gedurende de maandenlange benoemingsprocedure is Eggink als waarnemer in Gendringen blijven preken. Dit ondanks al het gekonkel dat zich rond zijn persoon afspeelde. Slechts één keer heeft hij een afspraak moeten missen. Dat was ‘wegens de zwakheid van zijn stem’.
Johannes Eggink zal 37 jaar op deze post blijven: tot aan zijn dood in 1716.

Foto 6. (…) wegens de swackheijt van de stem van Dr. Egginck (…) 

Genealogische noot
Mijn afstamming van Johannes Eggink
Johannes Willems Eggink                1677 x Eva Helena Rumpius
Henricus Jansen Eggink             ca. 1716 x  Megtelt Gielink
Antonius Hendriks Eggink                1749 x  Dersken Garritsen Regelink
Evert Antons Eggink                         1779 x Berendjen Siebelink
Teuntjen Everts Eggink                    1814 x Evert Jan Garritsen Hartman
Teunis Garritsen Hartman                1842 x Johanna Pennekamp
Tonia Johanna Hartman                   1868 x Arend Gerhard Garritsen
Harmen Garritsen                             1906 x Aleida Berendina ten Broek
Marinus Garritsen                             1939 x Gerrie Busser
Alice Garritsen

Eerdere versies van dit verhaal verschenen in:
De Ganzeveer, een uitgave van de Oudheidkundige Vereniging Gemeente Gendringen, nr. 90, oktober 2020.
OTGB - Oostgelders Tijdschrift voor Genealogie en Boerderijonderzoek 2020-4.

Bronnen
Album Studiosorum Academiae Groninganae, Groningen 1915
Gelders Archief, Hof van Gelre en Zutphen, Acta der Gelderse synoden 1677-1699, toegang 124 inv.nr. 2351

De Illustre School te Deventer 1630-1878, Den Haag 1916
Regionaal Archief Zutphen (RAZ), Zutphensch Classicael Register, toegang 283 inv.nr. 15-B
RAZ, Classis Zutphen van de Nederlandse Hervormde Kerk, Gendringen (1637-1715), toegang 283 inv.nr. 187

Bronnen van de foto's

Foto 1. Tekening uit 1731. Gelders Archief, Toegang 1551 Topografisch-historische Atlas Gelderland, 3736 De kerk te Gendringe

Foto 2. De Illustre School te Deventer 1630-1878, Den Haag 1916

Foto 3. Album Studiosorum Academiae Groninganae, Groningen 1915

Foto 4. Wikipedia

Foto 5. NL-ZuRAZ Classis Zutphen NH-Kerk Tg 283 inv 15b Zutphensch Classicael Register

Foto 6. NL-ZuRAZ Classis Zutphen NH-Kerk Tg 283 inv 187d

---

1. Meer over deze dominee, maar vooral over zijn zoon en opvolger ds. Henricus Rumpius, valt te lezen in mijn boek Een beerput die geen dootpot werd 
2. Inspectoren zijn bestuursleden van de Classis speciaal belast met de controle op het functioneren van de predikanten. Daarnaast handelen ze waar nodig ‘zwaarwichtige zaken’ af. 

16. Heibel bij het hek van Olburgen tussen mannen uit Toldijk en Hengelo (1679)

Als er vroeger ruzie was en één van de betrokkenen moest zijn agressie kwijt, dan kwam de houten stok die een man gewoonlijk bij zich droeg, goed van pas. In de archieven liggen voorbeelden genoeg. Interessant wordt het als er een voorvader bij betrokken was. En helemaal als zijn tegenstander ook voorfamilie blijkt te zijn. Zoiets gebeurde in de zomer van 1679 bij het hek van Olburgen.

Samen naar Arnhem
Op een dag is een groepje mannen uit Toldijk en Hengelo (Gld) samen naar Arnhem gereisd. Onder hen mijn Toldijkse voorvader Peter Pennekamp en de Hengelose Theodorus Rumpius, een voorbroer.
Peter wordt ook wel Peter Jansen aan ’t Veen of Peter op ‘t Holtslag genoemd. Hij is boer of, zoals men toen zei, bouwman. Zijn vrouw kennen we niet. Wel weten we dat hij vier kinderen heeft: Maria, Tonisken, Lutgert en Jan.
Theodorus Rumpius heeft in Hengelo een kroeg annex brouwerij. Daarnaast is hij chirurgijn en barbier. Hij is een zoon van de gelijknamige Hengelose predikant, en getrouwd met Aaltjen Eggink, dochter van Willem Eggink, de kerkmeester aldaar.                                                                        

Doel van de reis was de ‘Rekenkamer’ in Arnhem. Daar werden die dag ‘de tienden verpacht’. Tiend betekent letterlijk: het tiende deel van iets. Destijds was het de naam van een bepaald soort belastingen. De overheid inde deze niet zelf, maar organiseerde een verpachting, een soort veiling, waar eenieder op zo’n klus kon bieden. De hoogste bieder kreeg de pacht: hij die dacht dat hij voor de overheid het hoogste bedrag kon binnenhalen. Die persoon ging dat geld vervolgens vergaren. Destijds een mooie bijbaan.
Een voorbeeld van zo’n pacht is die van de belasting op de ‘gebrande wateren’ (de accijns op alcohol). De pachter moest in dat geval in zijn regio alle adressen langs waar getapt werd. En dat waren er in die tijd nogal wat. Als hij dat innen verstandig aanpakte - als hij ervoor zorgde dat iedereen betaalde en voldoende afdroeg – maakte hij daar een bepaalde winst op. Dat was het loon voor zijn inspanningen. 

Een borrel na afloop
Nadat de verpachting was afgelopen, verplaatste het gezelschap zich voor een borrel naar een Arnhemse herberg. Over wat men daar zoal tegen elkaar zei, en vooral over wat er later die dag gebeurde, zijn Pennekamp en Rumpius het niet eens.
Rumpius verklaart naderhand: ‘In die herberg klaagde Peter Pennekamp over geld dat hij vanwege een pachtkwestie nog van mijn schoonfamilie, de Egginks, tegoed dacht te hebben.
Peter schold: “Er zijn hier schelmen in het gelag.” Ook gooide hij wijn over de vloer.
Ik vroeg: “Oh ja? Wie zijn die schelmen dan?”
Pennekamp was wel zo wijs om niet te antwoorden. Meerdere keren heeft hij daarna nog - als niemand keek - geprobeerd mij een veer uit te trekken. Zo geslepen is hij wel. Het is een geslepen gast. Maar ik heb steeds gedaan of mijn neus bloedde. Buiten twijfel zocht hij een aanleiding om mij dwars te zitten.’
Pennekamp reageert hierop met: ‘Hoe kómt hij erbij? Ik heb in die herberg geen woord tegen hem gezegd! Ook Derk Peurs schijnt zoiets over mij beweerd te hebben. Geloof mij: alle inwoners van Steenderen weten dat je op een getuigenis van die Peurs geen staat kunt maken (je kunt er niet op vertrouwen).’

 

De pont tussen Dieren en Olburgen (bron: Coll. Frans Nas, Dieren in Beeld)

Op de veerboot
Ook op de terugweg naar huis is er een aanvaring tussen beide mannen, en wel op het veer tussen Dieren en Olburgen. Althans volgens Rumpius: ‘Ik vroeg Pennekamp beleefd wat landheer (landeigenaar) Frans Cuijper van Holthuizen destijds nou eigenlijk precies over die pachtkwestie en de Egginks had gezegd. Pennekamp reageerde daar toen met vuile woorden op. Hij zei: “Ik zal jouw moor wel eens laten grommen.”’
Pennekamp: ‘Hoe verzínt hij het! Rumpius zat niet eens op hetzelfde schip. Hij is met een latere schuit naar de overkant gekomen.’

Bij het hek
In Olburgen gaat de groep op weg naar het hek dat toegang biedt tot het pad naar Steenderen, het hek voor het karrenspoor dat de velden doorkruist: hek open, hek dicht. Want de koeien moeten niet kunnen ontsnappen. Wie achteraan loopt, is de hekkensluiter. Echte wegen zijn er nog amper.
Tussen veerpont en hek rijdt Rumpius op zijn zwarte paard achter de mannen die de route te voet afleggen. Zodra hij achter zich de koets van jonker J.G. Veer ziet naderen, rijdt hij hen in galop voorbij om alvast het hek open te doen.
Daar wacht hij tot iedereen gepasseerd is. Dan sluit hij het hek, ‘slaat zijn water af’ tegen een heg (doet een plas) en rijdt de groep opnieuw voorbij.

De toenmalige route Dieren-Olburgen (hier als Kelbergen geschreven) via Steenderen naar Toldijk en Hengelo
Willem Blaeu ca. 1620 (bron: Collectie Bibliotheek Arnhem/Rozet)

Theodorus Rumpius verklaart
‘Toen ik die mannen voorbijreed, raakte ik per ongeluk met mijn stevel (rijlaars) het been van Pennekamp. Dat is niet zo gek, want terwijl ik aan kwam rijden, ging hij ietwat buiten de groep lopen. Expres, naar mijn idee, want je kunt een paard in galop al van verre horen aankomen. Het is geen vogel! Zelf reed ik keurig in het spoor, en verder was er ruimte genoeg. Bovendien zal een peerd altijd proberen een mens te mijden, maar daar was in dit geval geen tijd meer voor. Natuurlijk was het niet mijn bedoeling hem te raken. Maar Pennekamp werd woedend, en beweerde dat ik het met opzet had gedaan.’
Jan Rijken uit Toldijk, een van de andere mannen, zegt: ‘Pennekamp schold Rumpius uit voor straatschender. Daarbij sloeg hij de chirurgijn met een dikke stok op schouder en arm, en sloeg zijn paard zo hard voor de kop, dat de stok spleet.’
Rumpius vervolgt: ‘Het paard is daarna nooit meer de oude geworden en niet veel later gestorven. Ik reageerde zo beheerst mogelijk, draaide mijn paard richting Pennekamp en zei: “Sorry dat ik u in het voorbijgaan onverhoeds met mijn voet heb aangeraakt. Maar ben ik daarmee een straatschender (iemand die zich ruw en onbezonnen gedraagt)? Het is onredelijk dat u me zo bejegent.”
Pennekamp zei later weliswaar: “Ik sloeg omdat het paard op me afkwam. Ik móest mezelf wel verdedigen.” Maar het is nu eenmaal zo dat een voetganger voor een peerd moet wijken. Zelfs een kind snapt dat je je niet tegen een voorbijrijdende ruiter kunt afweren. Pennekamp gedroeg zich dan ook als een agresseur en een provocateur. Hij accepteerde mijn excuses niet, en bleef zeggen dat de aanrijding mijn schuld was.
Weer wilde hij slaan, maar zijn stok bleek kapot. Toen vroeg hij die van zijn Toldijkse buurman Jan op de Rootheuvel te leen. Maar Jan weigerde de zijne af te geven. Toch had Pennekamp even later een stok in zijn hand en liep daarmee in mijn richting. Dat hij een andere stok regelde, bewijst dat hij mij doelbewust wilde slaan.
Ik klom van mijn moor en liep met het dier naar de koets van jonker Veer. Die was vanwege de commotie stil blijven staan. Ik bond het paard daar ergens vast en zei tegen Tonnis ten Bosch en Herman Wagenvoort die respectievelijk in en achterop de koets zaten: “Houd mijn paard, ik word uitgescholden en geslagen. Ik roep u op tot condschap.”
Ik wilde dat ze goed zouden letten op wat er gebeurde, zodat ze het later precies zouden kunnen navertellen. Ik ben uit eerlijke ouders geboren en mijn vader heeft de kerkgemeente Hengelo lange jaren eerlijk bediend zoals een pastoor betaamt. Maar ik was zowel volgens goddelijke als wereldlijke rechten genoodzaakt mijn eer, naam en faam en ook mijn lichaam te verdedigen. Het is nu eenmaal zo dat je om je lichaam te verdedigen vrijelijk mag terugslaan. Tenminste als het op staande voet is. Natuurlijk niet als er een tijd tussen zit, of als in de tussentijd door toedoen van goede vrienden je gemoed gekoeld is. Toen liep ik met mijn wandelstok terug naar Pennekamp. Niet om er mee te slaan! Nee, die stok heb ik altijd bij me.’
Reind Jansen, de zoon van Jan Reindsen beschrijft: ‘Pennekamp had inmiddels een dikke gedraaide stok van essenhout met een knop erop in zijn hand, en sloeg Rumpius opnieuw. Die kon niet anders dan terugslaan. Dit ging een keer of vier over en weer.’
De Hengelose Tonnis ten Bosch zag: ‘Reind Geltink sloeg met Pennekamp mee. Die twee zijn dikke vrienden. Ik heb hem gelukkig weg kunnen trekken.’
Rumpius weer: ‘Bij de laatste slag viel Pennekamp in de grave (sloot). Daarbij liep hij wat schrammen op en een wondje aan z’n hoofd. Dit door de doornige struiken aan de slootkant. Zelf bleef hij echter volhouden dat hij ernstig gewond was geraakt.’

Peter Pennekamp verklaart
‘Ik zou voor het paard zijn gaan lopen? Rumpius zegt zelf dat er genoeg ruimte was om te passeren. Dat klopt ook: er is daar ruimte voor wel twintig paarden. Hoe kan het dan dat hij mij tot twee keer toe van de sokken rijdt? Die onnozele excuses van hem slaan dan ook nergens op. Ik heb hem bovendien helemaal niet uitgescholden voor straatschender. Daar kreeg ik de kans niet eens voor. Beide keren reed Rumpius ons in volle galop voorbij. En dat op een vrije herenstraat, waar iedereen onverhinderd moet kunnen passeren.
En al zou ik gescholden hebben… Het is alsof een dief die iets heeft gestolen, door de beroofde wordt nageroepen met: houd de dief, en dat die dief daarna bij de rechter aanvoert beledigd te zijn. En dat het slachtoffer daarmee tevens het recht zou hebben verspeeld op teruggave van het ontstolene.
Het klopt dat ik heb geslagen. Maar dat was alleen om me te verweren toen dat paard er opnieuw aankwam. Ik wilde niet nóg een keer overreden worden. En ik sloeg niet met een díkke stok. Het was eerder een gardeken, niet groter dan een tang. Ik zou daarmee zijn paard hebben doodgeslagen? Onzin.
En Rumpius zou mijn been alleen met zijn stevel hebben geraakt? Een ieder kan zich toch wel imagineren (voorstellen), dat als je van achteren wordt geraakt door een paard in volle galop, dat je dan van het lijf wordt gereden?
Nadat Rumpius zijn paard bij de koets had gestald, begon niet ík met slaan, maar hij. Met een grote dikke stok, en niet met een wandelstok zoals hij beweert. Ik had slechts mijn gebroken stoksken in mijn hand. Hij, een jonge, sterke man, flux en gauw van handen, toonde geen enkele consideratie met mijn ouderdomszwakheid.
Reind Geltink riep nog: “Moet zo’n jonge keerl een olden slaan?” En die Reind zou Rumpius ook geslagen hebben, zoals Tonnis ten Bosch beweerde? Onmogelijk! Die man is in de zeventig en ook nog eens vrij blind. Die is zo zwak dat je hem met een vinger omver zou kunnen stoten.
Rumpius heeft niet de minste schram of blauwe plek opgelopen. Daaraan kun je zien dat ik geen dikke stok had. Terwijl ik gruwelijk, ja barbarisch mishandeld, bebloed en gewond was en met veelvoudige kwetsuren in zwijm ben gezonken, op mijn knieën gezakt en ter aarden neergestort. Daarbij tuimelde ik in de sloot. Al mijn wonden en kneuzingen heb ik door zijn slaan opgelopen, niet doordat ik in de sloot viel. Kijk maar naar de littekens op mijn kale hoofd. Zo groot en diep alsof ik met een vuisthamer ben geslagen.’

Chirurgijn Theodorus Rumpius
Pennekamp: ‘Ik ben meteen naar chirurgijn Isaac van Geelkerken in Bronkhorst gegaan. Die verklaarde later zelf: “Pennekamp had twee diepe wonden, een bovenop zijn hoofd en een op zijn voorhoofd, verder een verpletteringe (kneuzing) op zijn neus en onder zijn oog. Het heeft zes weken geduurd voordat de wonden genezen waren.” De chirurgijn zei ook nog dat de wonden levensbedreigend waren.’
Rumpius: ‘Dat klopt, dat verklaarde die chirurgijn eerst. Maar later zei hij tegen mij: “De eerste keer is Pennekamp naar mijn huis in Bronkhorst gekomen. Daar heb ik hem behandeld. Toen ik op zijn verzoek later nog eens naar de kwetsuren kwam kijken, was hij op het Steenderense veld graan aan het maaien. Ik heb hem toen op de boerderij van Arend Eskes (boerderij Huetink) nogmaals verbonden. Daarna is hij gewoon verder gegaan met zijn werk. Of er levensgevaar is geweest? Ach nee, het was maar een vleeswond.”

Boerderij Huetink, J.F. Oltmansstraat 15, Steenderen: de boerderij waar de wonden van Peter Pennekamp zijn verbonden 

Zelf ben ik ook chirurgijn. Daardoor weet ik, zoals alle praktizijns in het Graafschap weten, dat men je nog wel eens onder druk wil zetten om een bepaalde verklaring af te leggen. Tja, niet voor niets kent onze moederlijke taal het spreekwoord: leugens en bedrog zijn paarden met hetzelfde haar.
Pennekamp heeft dus helemaal geen tijd verzuimd, zoals hij beweert. Zo erg was het niet.
Nadat hij uit de sloot was gekropen, liep ik naar de koets, heb mijn paard losgemaakt, ben erop geklommen en verder gereden in de richting van Steenderen. Daar heb ik op de anderen gewacht.’
Pennekamp: ‘Ik zou volgens Rumpius gewoon doorgewerkt hebben? In werkelijkheid heb ik weken thuis gelegen. Wat de chirurgijn tegen hem over dat maaien zei, sloeg op de tijd daarná. Ik was alweer enigszins op de been, en Van Geelkerken kwam nog een keer langs om het verband te verschonen. Het was beter geweest als ik nog wat langer thuis was gebleven. Ik kon mijn bouwmansarbeid nog niet naar behoren doen, maar het was oogsttijd en we zaten zeer verlegen om arbeidsluiden.’

Frustratie
De wrevel die Peter Pennekamp voelt ten opzichte van Rumpius komt voort uit de eerdergenoemde pachtkwestie. Jarenlang heeft Pennekamp grond gepacht van Frans Cuijper van Holthuizen, burgemeester van Deventer en grootgrondbezitter. Tot een jaar geleden. Toen werd het die landheer welletjes, want Pennekamp had inmiddels al vier jaar niet betaald. Cuijper heeft hem toen de pacht opgezegd en de betreffende percelen vervolgens verpacht aan de schoonfamilie van Theodorus Rumpius: de Hengelose familie Eggink.
Pennekamp is daar nog steeds kwaad over: ‘Logisch dat ik achter was met betalen. Het waren slechte, geldeloze tijden zo kort na de allesverwoestende invallen in deze streek door Bommen Berend en de Fransen. Daardoor konden veel boeren hun pacht niet betalen. Maar hun pacht is níet zo snel opgezegd. Ik ben altijd een goed betaald man geweest. Al mijn schulden heb ik daardoor steeds meteen kunnen voldoen. Iedereen die me kent, die weet dat.’
Ook meent Pennekamp dat hij nog geld van de Egginks tegoed heeft. Dit in verband met de overdracht van het land. Iets wat die familie betwist. Ook de landheer zegt dat hiervan geen sprake is.
Evenzogoed valt Pennekamp de Egginks geregeld lastig. Althans volgens die laatste familie. Zo kwam hij op een keer op zijn voormalige land. Daar was op dat moment Jan Eggink aan het werk, een broer van Rumpius’ vrouw. Pennekamp schold hem uit voor schurk, hield dreigend een bijl boven zijn hoofd, en zei: ‘Je bent op mijn land aan het werk.’
Jan Eggink zegt daarover: ‘Ik moest me wel verdedigen en heb hem toen met een stok op zijn kop geslagen.’
Pennekamp beweert het tegendeel: ‘Het was juist Rumpius’ zwager die me zonder reden zeer kwalijk bejegende en sloeg.’
Naast de Egginks zelf, moest dus ook de aangetrouwde Theodorus Rumpius het bezuren. Volgens Rumpius tenminste. Want het blijft de vraag wie de waarheid spreekt over het incident bij het hek.

Naar de rechter
Peter Pennekamp laat het er niet bij zitten. Terecht of niet, hij voelt zich letterlijk en figuurlijk gekwetst. En dat gevoel wil maar niet wegebben. Daarom spant hij een jaar na het gebeurde alsnog een rechtszaak aan tegen Rumpius: om precies te zijn op 5 juni 1680. Pennekamp eist daarbij 1000 gulden wegens ‘dokterskosten, beledigingen, levensbedreigende verwondingen, pijn, smart, tijdsverzuim en meesterloon (advocatenkosten)’. Ter vergelijking: het jaarloon van een dienstmeid bedraagt in die tijd 12 gulden, maar dat was dan wel inclusief kost en inwoning.
Tijdens dat proces haalt Rumpius alles uit de kast. Om de reputatie van zijn tegenstander te schaden – destijds een beproefde methode om jezelf beter te doen lijken – brengt hij in dat Pennekamp bekend staat als een ‘vuilsprekend mens’. En dat hij de naam heeft een ‘krakélig gemoed’ te hebben, een ruziezoekerig karakter. Dat illustreert hij door een paar zaken te noemen waarin Pennekamp verwikkeld is geweest: ‘Een tijdje geleden had hij een kwestie met Derk Hendriks op Bruinderink. Dat was tijdens het mestbier, een feestje dat stadholder Johan van Munster een keer op het Holtslag gaf. Een heleboel mensen hebben dat gezien. En ook heeft hij zaken aangespannen tegen Albert Tonnissen en tegen Derk Peurs.’
Pennekamp reageert hierop met: ‘Nou breekt mijn klomp. Ik heb die Derk Hendriks niets gedaan. De werkelijke daders waren enkele dronken en kwaadwillige lieden. Maar hij heeft toen mij wél geslagen. De rechtszaak daarover loopt nog. Derk Peurs is inmiddels al veroordeeld. En toen Albert Tonnissen merkte dat hij ongelijk had, durfde hij mij niet verder te vervolgen.’
Hierboven suggereert Rumpius dat het Pennekamps ruziezoekerige karakter was dat hem aanzette tot een rechtszaak tegen Derk Peurs. Maar in 1677 is Peter werkelijk door Derk Peurs belaagd. Derk schold hem uit, en zijn zoon en dochter dreigden hem te slaan. Derk is hier inderdaad voor veroordeeld. Wat Peter Pennekamp beweert, blijkt dus te kloppen.

Deze straatnaam in Toldijk herinnert aan ’t Holtslag, het toenmalige
         landgoed (eigen foto)

Vele zittingen
De rechtszaak sleept zich voort van zitting naar zitting. De laatste was in maart 1683 in Zutphen. Gelukkig zal in juli aanstaande door het landdrostengericht in Doetinchem dan eindelijk het vonnis geveld worden. Dan zullen we weten wat het oordeel van de rechtsgeleerden is. Wie geloven ze? Zal Rumpius die 1000 gulden ook daadwerkelijk aan Pennekamp moeten betalen?
Maar op die julidag verschijnt Peter Pennekamp niet. In plaats daarvan komt iemand melden dat hij … helaas … in de tussentijd is overleden. Daarmee dooft de kwestie als een nachtkaars uit, zonder dat we weten of Rumpius schuldig is bevonden. Maar liefst 900 bladzijden aan handgeschreven documenten: allemaal voor niets.
Rumpius kan echter nog geen streep onder de zaak zetten. Van zijn advocaat ontvangt hij een gepeperde rekening ter hoogte van maar liefst 314 gulden. Door allerlei omstandigheden, vooral die in verband met zijn broer, dominee Henricus Rumpius, zit hij niet meer zo goed in de slappe was. Die rekening blijft dus liggen, alle aanmaningen ten spijt. Totdat er uiteindelijk medio juni 1687, vier jaar later, beslag op zijn bezittingen wordt gelegd.

Meer over chirurgijn Theodorus Rumpius kun je lezen in het volgende verhaal
De dood van schoenmaker Storteler (Hengelo Gld) (1687)

Nageslacht
Hoezeer beide families hier ook tegenover elkaar staan: zo’n anderhalve eeuw later zullen ze versmelten:

Peter Pennekamp (ca. 1620-1683)		Eva Eggink-Rumpius (ca. 1650-<1707), zus van Theodorus Rumpius
V		V
Jan Pennekamp (ca. 1660-<1713)		Henricus Eggink (ca. 1685-1752)
V		V
Peter Pennekamp (1696-<1773)		Antonius Eggink (ca. 1722-1792)
V		V
Jan Pennekamp (1730-1781)		Evert Eggink (ca. 1758-1798)
V		V
Steven Pennekamp (1778-1823)		Teuntje Eggink (1787-1831)
V		V
Johanna Pennekamp (1813-1889)	X 1842	Teunis Garritsen Hartman (1815- 1882)
	V
	Tonia Hartman (1847-1911)
	V
	Harmen Garritsen (1869-1909)
	V
	Marinus Garritsen (1907-1992)
	V
	Alice Garritsen

Een bijrolletje is weggelegd voor nog een andere voorouder: Arend Eskes Huetink. Op zijn boerderij wordt Peter Pennekamp door de chirurgijn verbonden: J.F. Oltmansstraat 15, Steenderen.

Eerdere versies van dit verhaal verschenen in
- OTGB - Oostgelders Tijdschrift voor Genealogie en Boerderijonderzoek 2020-3.
- Zwerfsteen, periodieke uitgave van de Historische Vereniging Steenderen 2021-04

Een kortere versie staat in mijn boek Een beerput die geen dootpot werd